Yeni 193 Sayılı Sözleşme, platform ekonomisinde insana yakışır işi nasıl teşvik edecek?

Sözleşme No.193 nedir?

Platform Ekonomisinde İnsana Yakışır İş Sözleşmesi, 2026 (No. 193), doğrudan platform ekonomisine adanmış ilk uluslararası çalışma standardıdır. Teknolojik yeniliklerin ve yeni iş modellerinin; çalışan hakları, adil rekabet ve sürdürülebilir ekonomik büyüme ile el ele gitmesini sağlamaya yardımcı olacak küresel bir çerçeve belirler.

Bu sözleşme neden önemlidir?

Sözleşme, çalışma hayatı için platform ekonomisine adanmış ilk küresel çerçeve ve dijitalleşmenin çalışma hayatı üzerindeki etkisini ele almak amacıyla özel olarak geliştirilmiş ilk uluslararası standarttır. Dijital işgücü platformlarının yarattığı fırsatları tanırken, istihdam statüleri ne olursa olsun tüm dijital platform çalışanlarının temel haklardan ve uygun korumalardan yararlanabilmesini sağlamayı amaçlar.

Sözleşme ayrıca, hükümetlerin, işverenlerin ve çalışanların ortaya çıkan zorlukları sosyal diyalog yoluyla ele almak için birlikte çalışabileceğini göstererek, dijital dönüşümün çalışma hayatı üzerindeki etkisine odaklanan ilk ILO standart belirleme görüşmesinin başarısını simgelemektedir.

Sözleşme kimleri kapsar?

Sözleşme; kendi hesabına çalışanlar (serbest çalışanlar) da dahil olmak üzere, bir istihdam ilişkisi içinde olsun ya da olmasın, dijital işgücü platformlarını ve dijital platform çalışanlarını kapsar. Hem konuma dayalı (saha içi) işleri hem de çevrimiçi platform işlerini içerir.

Sözleşme, tüm dijital platform çalışanlarının "işçi/personel" olarak sınıflandırılmasını gerektirir mi?

Sözleşme belirli bir istihdam sınıflandırması dayatmaz. Bunun yerine, Üye Devletlerin, dijital işgücü platformları aracılığıyla yapılan işin kendine özgü niteliklerini göz önünde bulundurarak ve esas olarak işin yürütülmesine, ücrete veya ödemeye ilişkin olguları rehber edinerek istihdam statüsünün doğru bir şekilde belirlenmesini sağlayacak tedbirleri almasını gerektirir.

Sözleşme kendi hesabına çalışmayı (serbest çalışma) veya platform işini yasaklıyor mu?

Sözleşme, serbest çalışmayı veya herhangi bir özel iş modelini yasaklamamaktadır. Amacı, istihdam statüleri ne olursa olsun platform çalışanlarının uygun hak ve korumalardan yararlanmasını sağlamaktır.

Sözleşme hangi hak ve korumaları sağlıyor?

Sözleşme, aşağıdakiler de dahil olmak üzere geniş bir konu yelpazesini ele almaktadır:

• Çalışma hayatındaki temel ilkeler ve haklar
• İş sağlığı ve güvenliği
• Şiddet ve taciz
• İnsana yakışır iş fırsatlarının teşviki
• Ücret veya ödeme
• Sosyal güvenlik
• Algoritmalara dayalı otomatik sistemlerin çalışanlar üzerindeki etkisi
• Veri koruma ve gizlilik
• Askıya alma, devre dışı bırakma (hesap kapatma) ve işe son verme
• Göçmenlerin ve mültecilerin korunması
• Adalete erişim

Sözleşme algoritmalar ve yapay zeka hakkında ne diyor?

Sözleşme, otomatik karar verme sistemleri de dahil olmak üzere, algoritmalara dayalı otomatik sistemlerin kullanımının etkilerine ilişkin hükümler içermektedir. Bu tür sistemlerin şeffaf kullanımına ve çalışanları etkilediği noktalarda inceleme mekanizmalarına erişimlerine ilişkin ilkeleri belirler.

Sözleşme açıkça yapay zekâya atıfta bulunmasa da hükümleri; yapay zekâ teknolojilerini içerebilecek sistemler de dahil olmak üzere, işi izlemek, değerlendirmek veya işle ilgili kararlar üretmek için kullanılan otomatik sistemlere uygulanır.

Sözleşme göçmen işçiler ve mültecilerle ilgili hükümler içeriyor mu?

Sözleşme, Üye Devletlerin suistimalleri önlemek, göçmen çalışanları ve mültecileri korumak için tedbirler almasını gerektirmektedir.

Dijital işgücü platformları, aracılar vasıtasıyla veya sınır ötesi faaliyet göstererek Sözleşme'nin uygulanmasından kaçınabilir mi?

Sözleşme, platform işlerinin genellikle sınır ötesi olarak organize edildiğini ve aracıları içerebileceğini kabul eder. Korumalarının etkinliğini sağlamayı amaçlayan hükümler içerir. Bunlar arasında Sözleşme'nin; kendi ülkesinde faaliyet gösteren dijital işgücü platformlarının yanı sıra aracılara ilişkin olarak da uygulanması ve platformlar ile aracıların sorumluluklarının açıkça tanımlanması gerekliliği yer almaktadır.

Üye Devletler ayrıca Sözleşme'yi kendi ülkelerinde çalışan dijital platform çalışanlarına ilişkin olarak da uygulamalıdır. Sözleşme ile birlikte kabul edilen karar tasarısı, bazı dijital işgücü platformlarının sınır ötesi faaliyet gösterdiğini ve bu durumun Üye Devletler arasındaki iş birliğini Sözleşme'nin uygulanması açısından özellikle önemli kıldığını vurgulamaktadır.

Sözleşme, "işçi/personel" olarak sınıflandırılan dijital platform çalışanlarının mevcut haklarını azaltır mı?

Sözleşme, işçi olarak sınıflandırılanlar da dahil olmak üzere, belirli Üye Devletlerde halihazırda tanınmış olan dijital platform çalışanlarının haklarını hiçbir şekilde olumsuz etkilemez. Aksine, bir asgari koruma eşiği oluşturur; algoritmik yönetim ve veri koruma gibi dijital ekonomide giderek daha önemli hale gelen alanlarda güvenceler getirir. Sözleşme, dijital platform çalışanlarına sağlanan korumanın, aynı istihdam statüsündeki diğer çalışanlara sağlanan korumadan daha az elverişli olmamasını sağlamayı amaçlar. Başka bir deyişle, işçi statüsündeki dijital platform çalışanları, diğer işçi kategorilerinden daha az korunuyor olmamalıdır.

Sözleşme, Üye Devletlerin platform işlerini denetleme esnekliğini azaltacak mı?

Sözleşme esnekliği azaltmayı veya ortadan kaldırmayı amaçlamamaktadır. Aksine, Üye Devletlere hükümlerini nasıl uygulayacaklarını belirleme esnekliği bırakırken ortak ilkeler ve korumalar oluşturur.

Sözleşme, platform ekonomisindeki kayıt dışılığı nasıl ele alıyor?

Sözleşme, hem kayıtlı hem de kayıt dışı ekonomideki dijital platform çalışanlarına uygulanır. Dijital işgücü platformlarının kayıtlı ekonomiye geçiş yolları oluşturabileceğini kabul eder ve Üye Devletlerin, kendi hesabına çalışanların kaydolması da dahil olmak üzere, dijital işgücü platformları aracılığıyla yürütülen işlerin kayıt altına alınmasını kolaylaştıracak uygun tedbirleri almasını gerektirir.

Diğer hükümler de şeffaflığı teşvik ederek, sosyal güvenliğe erişimi kolaylaştırarak, istihdam statüsünün belirlenmesini destekleyerek ve uygulama ile denetimi güçlendirerek kayıt altına almayı destekleyebilir. Sözleşme tek bir kayıt altına alma modeli öngörmemektedir. Üye Devletler, ulusal mevzuat ve uygulamalarına uygun olarak alacakları tedbirler konusunda esnekliğe sahiptir.

Sözleşme Üye Devletlerde derhal uygulanacak mı?

Tüm ILO Sözleşmelerinde olduğu gibi, 193 Sayılı Sözleşme de yalnızca onu onaylayan Üye Devletler için hukuki olarak bağlayıcı hale gelir. Onaylandıktan sonra, her ülkenin hukuk sistemine ve ulusal uygulamalarına uygun olarak ulusal yasalar, yönetmelikler, politikalar, toplu iş sözleşmeleri veya diğer tedbirler yoluyla uygulanmalıdır. Onaylanmadan önce bile Sözleşme; hükümetler, işverenler, çalışanlar ve dijital işgücü platformları için önemli bir politika rehberliği sağlayabilir.

Üye Devletlerden hangi eylemler talep edilmektedir?

ILO Anayasası'nın 19. Maddesi uyarınca, tüm Üye Devletlerin yeni kabul edilen Sözleşme ve Tavsiye Kararlarını, mevzuat çıkarılması veya diğer eylemlerin yürürlüğe konulması amacıyla yetkili makam veya makamların bilgisine sunması gerekmektedir.