Tranzisaun justu
Timor-Leste nia atór laborál xave sira identifika asaun sira kona-ba mudansa klimátika no Tranzisaun Justu
OIT apoia Timor-Leste nia atór traballadór prinsipál sira atu promove Tranzisaun Justu iha nasaun ne’e ba sustentabilidade negósiu no serbisu dignu ba traballadór sira.
5 June 2025
DILI, Timor-Leste (Notísia OIT) - OIT konvoka enkontru loron rua hosi loron 28 to’o 29 fulan Maiu iha Dili hodi sensibiliza atór traballu prinsipál sira Timor-Leste nian kona-ba dezafiu sira ne’ebé mosu tanba mudansa klimátika iha rai-laran. Maski nasaun ne'e adota ona polítika nasionál ida kona-ba mudansa klimátika, seidauk iha konsulta barak ho empregadór sira no organizasaun traballadór sira nian kona-ba polítika ida-ne'e.
Halibur reprezentante na’in 29 hosi Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE), Ministériu Turizmu no Ambiente, Konfederasaun Sindikatu Timor-Leste (KSTL) no Kámara Komérsiu no Indústria Timor-Leste (CCI-TL), sorumutu ne’e fasilita hosi OIT nia Koletiva Negosiasaun no Diálogu Espesialista, Argu Kumar no OIT nia Ofisiál Tékniku ba Tranzisaun Justu, Ananda Alonso Nacher.
Ita presiza parte interesada relevante hotu-hotu atu dezenvolve komprensaun ida ne'ebé di'ak liu kona-ba impaktu hosi mudansa klimátika ba ema nia moris no ekonomia iha jerál no atu hetan akordu konjuntu ida kona-ba tranzisaun justu.
Franquelino da Costa Freitas, Vice Presidente CCI-TL
Arun aprezenta OIT nia Matadalan sira ba Tranzisaun Justu ida ba Ekonomia no Sosiedade sira ne'ebé Sustentável Ambientalmente ba Ema Hotu, ne'ebé adota hosi governu sira, empregadór sira no organizasaun traballadór sira nian iha 2015. Matadalan sira-ne'e fornese enkuadramentu polítika ida no instrumentu prátiku ida ba nasaun sira atu jere tranzisaun ba ekonomia sira ho karbonu ki'ik enkuantu promove justisa no kriasaun serbisu sosiál ne'ebé desente.
“Xave maka diálogu sosiál entre parte interesada sira ne’ebé relevante. Nune’e, importante ba atór traballu prinsipál sira hotu atu kolabora no aproveita didi’ak Matadalan OIT sira-ne’e hodi dezenvolve enkuadramentu ida ba asaun nasionál sira ne’ebé hasoru mudansa klimátika, promove tranzisaun justu sira no harii reziliénsia emprezariál ne’ebé boot liután,” nia afirma.
Entretantu, Ananda lidera sesaun ida kona-ba komprensaun kona-ba mudansa klimátika, ninia dezafiu sira, no oportunidade sira ne'ebé nia aprezenta ba negósiu sira no traballadór sira. Liuhosi sesaun ida-ne'e, atór traballadór sira ne'ebé partisipa aprende kona-ba dimensaun ekonómika no sosiál sira hosi mudansa klimátika no papél krusiál hosi diálogu sosiál ne'ebé efetivu hodi atinji Tranzisaun Justu ida.
Durante sesaun diskusaun, empregadór sira subliña prejuízu ambientál sira—hanesan deflorestasaun no poluisaun bee nian—iha meius subsisténsia rurál sira hanesan kestaun traballu urjente sira. Entretantu, traballadór sira subliña nesesidade ba polítika protesaun sosiál, kapasitasaun, no partisipasaun traballadór nian iha foti desizaun.
Franquelino da Costa Freitas, Vise Prezidente CCI-TL, hatudu katak negósiu sira iha papél boot iha kreximentu ekonómiku no empregu nasaun nian. "Hosi perspetiva negósiu nian, asuntu importante ida-ne'e tenke diskute iha Konsellu Nasionál Traballu nian. Ita presiza parte interesada relevante sira hotu atu dezenvolve komprensaun ida ne'ebé di'ak liu kona-ba impaktu hosi mudansa klimátika ba ema nia moris no ekonomia iha jerál no atu hetan akordu konjuntu ida kona-ba tranzisaun justu."
Tranzisaun Justu la'ós de'it kona-ba verde ekonomia. Ida-ne'e mós kona-ba partisipasaun atu asegura polítika sira ne'ebé justu no protesaun sosiál, permite traballadór sira atu halo tranzisaun ba serbisu sira ne'ebé di'ak no asegura katak laiha ema ida maka hosik hela iha kotuk.
Almerio Vila-Nova, Prezidente KSTL
Hosi perspetiva traballadór sira nian, Almerio Vila-Nova, Prezidente KSTL, subliña direitu traballadór fundamentál traballadór sira-nian, hodi hateten: “Tranzisaun Justu la’ós de’it kona-ba verde ekonomia. Ne’e mós kona-ba partisipasaun hodi garante polítika justu no protesaun sosiál, permite traballadór sira tranzita ba serbisu ne’ebé di’ak no asegura katak laiha ema ida mak hosik hela iha kotuk."
Enkontru ne’e konklui ho rekomendasaun oioin, ne’ebé subliña nesesidade atu estabelese mekanizmu tripartida ida ba diálogu kona-ba polítika klimátika no traballu, hala’o konsulta luan liután atu identifika no konkretiza nesesidade empreza no traballadór sira-nian, no dezenvolve akordu enkuadramentu nasionál ida kona-ba Tranzisaun Justu ne’ebé promove sustentabilidade emprezariál no serbisu dignu ba traballadór sira iha Timor-Leste.
Nu’udar parte ida hosi OIT nia inisiativa atu ekipa Timor-Leste nia traballadór sira no polítiku sira ba Tranzisaun Justu no ekonomia formál, enkontru ne’e loke palku ba diskusaun sira seluk. Tuir mai, enkontru tripartida ida sei hala'o hodi aborda resposta sira nasaun nian ba mudansa klimátika no Tranzisaun Justu.
Related content
Tranzisaun justu
Timor-Leste muda ba tranzisaun justu ba ema hotu-hotu no ekonomia matak