A fisherman at dusk in Timor-Leste

Tranzisaun justu

Timor-Leste muda ba tranzisaun justu ba ema hotu-hotu no ekonomia matak

Timor-Leste nia reprezentante sira hosi governu, traballadór, empregadór no sosiedade sivíl hamutuk promove nesesidade ba Tranzisaun Justu ba ema hotu-hotu atu hasoru dezafiu sira ne'ebé hamosu hosi mudansa klimátika ba ekonomia nasionál, ho apoiu hosi Organizasaun Internasionál Traballu (OIT).

11 December 2024

A fisherman at dusk in Timor-Leste © ILO/Daniel Kotzer
Content also available in: English

DILI, Timor-Leste (Notisia OIT) - Degradasaun ambientál, redusaun rekursu naturál no mudansa klimátika sai dezafiu globál ba nasaun sira iha mundu tomak, inklui Timor-Leste. Nasaun foin-sa'e ida-ne'e mós hasoru konsekuénsia ambientál hosi manas globál, hanesan bailoro naruk, inundasaun, rai-monu no erozaun rai, ne'ebé hamutuk ho deflorestasaun - aumenta risku lakon biodiversidade no produsaun ai-han.

Atu promove diálogu sosiál entre konstituinte relevante sira atu hasa'e konsiénsia kona-ba no asegura Tranzisaun Justu ba ema hotu-hotu ba ekonomia matak, OIT organiza sorumutu ida ho títulu "Tranzisaun Justu ba Ekonomia Matak no Traballu Dignu" iha Dili, Timor-Leste hosi loron 4-5 fulan Dezembru. Sorumutu ne'e mós ho objetivu atu hametin kontribuisaun Timor-Leste nian hodi hamenus gás estufa globál no polítika sira atu responde klima no preokupasaun ambientál sira seluk.

Iha rejiaun hotu-hotu, rejiaun Ázia no Pasífiku sofre ona lakon barak liu tan iha tinan moris servisu tanba dezastre sira ne'ebé kauza mudansa klimátika hosi ema nia hahalok entre tinan 2008 no 2015, ho média lakon 536 hosi ema ho idade traballu kada ema 100,000 idade servisu nian.

Ananda Alonso Nacher, Ofisiál Tékniku ba Tranzisaun Justu OIT nian

Sorumutu ne'e partisipa hosi reprezentante 50 resin hosi Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE), Konfederasaun Sindikatu Timor-Leste (KSTL), Kamara Komérsiu no Indústria Timor-Leste (CCI-TL), no parte-interesada oioin seluk. Ida-ne'e inklui reprezentante sira hosi Ministeriu Koordenadór Asuntu Ekonomiku, Ministeriu Turizmu no Ambiente, Ministeriu Dezenvolvimentu Rurál, Autoridade Nasionál Designada, Autoridade Nasionál Lisensiamentu Ambientál, no mós organizasaun sosiedade sivíl, akademia no agensia nasoins unidas.

"Iha rejiaun hotu-hotu, rejiaun Ázia no Pasífiku sofre ona lakon barak liu tan iha tinan moris servisu tanba dezastre sira ne'ebé kauza mudansa klimátika hosi ema nia hahalok entre tinan 2008 no 2015, ho média lakon 536 hosi ema ho idade traballu kada ema 100,000 idade servisu nian." dehan Ananda Alonso Nacher, Ofisiál Tékniku ba Tranzisaun Justu OIT nian.

Nia mós esplika kona-ba tranzisaun justu. Ne'e mak prosesu atu responde ba dezafiu sira ne'ebé relasiona ho mudansa klimátika no hamatak ekonomia iha dalan ida-ne'ebé justu no inkluzivu liu ba ema hotu-hotu ne'ebé preokupa, atu kria oportunidade servisu ne'ebé di'ak no atu la hosik ema ida iha kotuk. "Diálogu sosiál mak xave atu asegura implementasaun Tranzisaun Justu ba ema hotu-hotu ne'ebé, iha tempu hanesan, respeita direitu traballu ema nian no kumpre padraun traballu nian," nia hatutan.

Orador tur iha meja kaer hela mic
© OIT
© OIT
Arun Kumar, Espesialista Diálogu Sosiál OIT nian, esplika kona-ba dezafiu sira asaun klimátika nian iha Timor-Leste.12/2024

Entretantu, ko'alia kona-ba dezafiu asaun klimátika, Arun Kumar, Espesialista Diálogu Sosiál OIT nian, hateten katak "ne’e importante atu asegura katak resposta sira ba dezafiu klimátiku la aumenta dezigualdade sosiál-ekonomiku no jéneru ne'ebé bele lori ba marjinalizasaun seksaun balun iha sosiedade. Sustentabilidade presiza la'ós de'it ambientál, maibé mós ekonómiku no sosiál no ba tranzisaun Justu ba ema hotu ne'e esensiál tebes."

Durante diskusaun interativu, partisipante sira halo ezaminasaun no foti kestaun sira ne'ebé relasiona ho falta bee no nesesidade atu rezolve kestaun sira kona-ba kualidade bee, fo’er, drenajen no sistema jestaun lixu. Sira mós ko'alia kona-ba dalan ba oin no nesesidade atu reforsa polítika sira bazeia ba justisa sosiál, padraun traballu no ekuidade.

Sustentabilidade presiza la'ós de'it ambientál, maibé mós ekonómiku no sosiál no ba tranzisaun Justu ba ema hotu ne'e esensiál tebes."

Arun Kumar, Espesialista Diálogu Sosiál OIT nian

Sorumutu ne'e konklui ho konsensu kona-ba nesesidade importante ba nasaun ne'e la'ós de'it investimentu barak liu iha infraestrutura, indústria no kapitál umanu, maibé mós polítika sira ba kreximentu inkluzivu, formalizasaun ekonomia no tranzisaun justu ba kreximentu matak. Partisipante sira konkorda katak investimentu no polítika sira-ne'e sei ajuda hasa'e empregu produtivu no asegura aumentu kapasidade governu nian atu fornese protesaun sosiál no servisu públiku sira seluk hamutuk ho kresimentu ekonómiku.

"OIT sei kontinua fó apoiu ba Timor-Leste hodi hadi'a prosesu Tranzisaun Justu nian iha nasaun liuhosi diálogu sosiál sira iha nivel tripartida no bipartida sira ne'ebé sei asegura preokupasaun ba traballadór no empregadór sira ne’e konsidera didi'ak no inklui mós iha enkuadramentu polítika sira ba Tranzisaun Justu no kreximentu sustentavel," hateten Lita Octavia, Ofisiál Relasaun OIT nian ba Timor-Leste.