Báo cáo mới của ILO nêu bật tình trạng phi chính thức phổ biến trong ngành gỗ Việt Nam

HA NOI (Tin tức ILO) - Gỗ và các sản phẩm gỗ là một trong những mặt hàng xuất khẩu hàng đầu của Việt Nam, sau điện tử, giày dép, thủy sản và dệt may. Năm 2021, mặc dù chịu ảnh hưởng của đại dịch COVID-19, kim ngạch xuất khẩu của ngành gỗ vẫn đạt 15,9 tỷ USD, vượt 20% so với mục tiêu.

Báo cáo mới của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cho thấy tình trạng lao động trong ngành gỗ của Việt Nam không có hợp đồng lao động rất phổ biến ở cả các doanh nghiệp đã đăng ký và chưa đăng ký (chính thức và không chính thức). Đặc biệt, những người lao động "tự do" này chiếm hơn một nửa (57%) tổng số lao động tại các khu vực được khảo sát.

Đáng chú ý, một phần nguyên nhân của tình trạng việc làm phi chính thức tràn lan tại các cơ sở sản xuất gỗ chính thức, là do những thiếu sót trong việc thực thi quy định.

Nhiều bất lợi

Lao động tại các đơn vị sản xuất gỗ, chủ yếu là thu mua, bóc, gỗ và phơi gỗ, được thuê làm việc như lao động tự do. Đa số cho biết công việc chính của họ là “làm nông”. Họ tranh thủ làm thêm bán thời gian cho các cơ sở hoặc xưởng sản xuất trong thời gian rảnh hoặc lúc mùa vụ nông nhàn.

Khi làm việc theo chế độ phi chính thức, người lao động phải đối mặt với nhiều bất lợi.

Nhiều người không có bảo hiểm xã hội hoặc không được người sử dụng lao động đảm bảo đóng bảo hiểm xã hội đầy đủ. Một cuộc khảo sát thực địa đặc biệt được tiến hành tại Bình Dương, Đồng Nai và Bắc Giang cho báo cáo của ILO cho thấy 7,7% người lao động không được người sử dụng lao động đóng bảo hiểm xã hội. Đối với những người có bảo hiểm xã hội do người sử dụng lao động đóng, nhiều người không được trả đầy đủ theo quy định của pháp luật.

Ngoài ra, việc tuân thủ các quy định về hợp đồng lao động cũng là một vấn đề đáng quan ngại.

Rất nhiều công nhân trong các cơ sở sản xuất gỗ chính thức không được ký hợp đồng lao động trực tiếp với người sử dụng lao động tại nơi làm việc. Thay vào đó, họ ký hợp đồng với các công ty dịch vụ việc làm hay công ty cho thuê lao động và được cử đến làm việc ngắn hạn tại các doanh nghiệp khác nhau. Do tính chất ba bên của mối quan hệ và sự gắn kết ngắn hạn, nhóm lao động này thường không được người sử dụng lao động đóng bảo hiểm xã hội, cả với công ty cho thuê lao động và doanh nghiệp sử dụng lao động.

Bên cạnh đó, người sử dụng lao động thường xuyên sử dụng hợp đồng lao động ngắn hạn với người lao động trong ngành gỗ. Báo cáo cho thấy khoảng 6,6% người lao động trong khu vực chính thức được tuyển dụng mà không có hợp đồng lao động.

Điều tra Lao động việc làm do Tổng cục Thống kê thực hiện cho thấy, năm 2021, chỉ có 13,9% lao động trong khu vực chính thức có hợp đồng lao động không xác định thời hạn, số còn lại có hợp đồng lao động ngắn hạn.

Hơn thế nữa, người lao động trong ngành gỗ còn phải đối mặt với nhiều vấn đề khác, liên quan đến việc làm thêm giờ quá mức, thời gian thử việc kéo dài, tình trạng làm việc tại nhà trong chuỗi cung ứng xuất khẩu, các hoạt động thầu phụ liên quan đến tình trạng việc làm phi chính thức cao, nguy cơ về an toàn và sức khỏe nghề nghiệp, thiếu đại diện và tiếng nói tập thể.

Cần triển khai các giải pháp toàn diện

Báo cáo của ILO cho rằng cần thúc đẩy các biện pháp giúp tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình chuyển đổi sang chính thức trong ngành gỗ.

Các biện pháp bao gồm tăng cường tiếng nói của người lao động, như thiết lập cơ chế đối thoại ba bên để chính thức hóa. Chính phủ cần thiết lập cơ chế đối thoại xã hội ba bên mở rộng để phối hợp và thảo luận chuyển đổi từ kinh tế phi chính thức sang chính thức và việc làm phi chính thức sang chính thức.

Ngoài ra, việc thúc đẩy thương lượng tập thể ngành là cách để mở rộng điều kiện lao động chính thức cho những người lao động phi chính thức. Về vấn đề này, việc thúc đẩy thương lượng tập thể trong ngành đòi hỏi vai trò tích cực của tổ chức công đoàn.

Việc tăng cường cơ chế giải quyết tranh chấp lao động để hỗ trợ người lao động phi chính thức cũng cần được lưu ý.

Chính phủ, người sử dụng lao động và công đoàn nên nỗ lực xóa bỏ việc loại trừ lao động tự làm trong luật. Tích cực thúc đẩy việc xây dựng luật bao gồm quyền tổ chức, thương lượng tập thể và tham gia vào quá trình xây dựng các chính sách và luật có liên quan cho lao động tự làm và lao động không chính thức là điều thiết yếu.

Chính phủ cũng nên thúc đẩy việc thành lập hợp tác xã và đăng ký doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, khi hầu hết người lao động làm việc trong khu vực phi chính thức, bao gồm cả những người trong khu vực chính thức, đều không biết về các quyền hợp pháp của mình, việc giải quyết vấn đề này thông qua việc nâng cao nhận thức là rất quan trọng.

Báo cáo khuyến nghị rằng Chính phủ nên nâng cao hiệu quả và hiệu suất của chế độ thanh tra lao động để ngăn chặn tình trạng phi chính thức hóa việc làm trong khu vực chính thức.

“Quá trình chuyển đổi chính thức hóa có thể giúp Việt Nam xóa bỏ bất bình đẳng giữa kinh tế phi chính thức và chính thức và ngăn chặn chạy đua xuống đáy về hạ thấp tiêu chuẩn lao động trong khu vực chính thức, nói riêng, cũng như trong nền kinh tế chính thức, nói chung,” báo cáo cho biết.