A group of people standing

Treinadór timoroan sira hametin kapasidade sira iha orientasaun ba kareira, soft skills no inkluzaun defisiénsia nian hodi apoia empregu ba foin-sa'e sira

Uniaun Europeia no ILO hasa’e Timor-Leste nia kapasidade institusionál atu apoia di’ak liután empregu juventude no promove inkluzividade.

3 September 2025

Delivered by the ILO, the disability inclusion session aimed to foster inclusive practices within training environments in Timor-Leste. 8/2025 © Nuncio Da Costa/ILO
Content also available in: English

DILI, Timor-Leste (Notísia OIT) - Reprezentante na’in lima-nulu hosi Timor-Leste, inklui funsionáriu sira hosi ajénsia governu nian, sentru formasaun sira, eskola tékniku-profisionál no agríkola sira, ONG no setór privadu sira, kompleta ho susesu Formasaun ba Formadór sira (ToT) durante loron neen ne’ebé hala’o iha Centro Nacional de Emprego e Formação Profisional (NEC) Tibar 2018 to’o fulan Agostu 2020 2025. ToT foka ba área prinsipál tolu: orientasaun ba kareira, abilidade kmaan no inkluzaun ba defisiénsia, ho objetivu atu hasa'e kapasidade formadór no instituisaun sira iha nasaun tomak.

ToT ne’e organiza tuir programa Abilidade Agrofloresta ba Empregu no Reziliénsia iha Timor-Leste, ne’ebé lidera husi ILO no finansia husi Uniaun Europeia (UE). Entrega iha kolaborasaun ho Centro Nacional de Emprego e Formação Profissional (CNEFP Tibar), instituisaun ida ne’ebé fó formasaun profisionál ne’ebé akreditadu no serve nu’udar fornesedór formasaun nasionál iha rai-laran.

© Nuncio Da Costa/OIT
© Nuncio Da Costa/OIT
Foto grupu ida hosi reprezentante lima-nulu hosi Timor-Leste, inklui funsionáriu sira hosi ajénsia governu nian, sentru formasaun sira, eskola tékniku-profisionál no agríkola sira, ONG sira no setór privadu iha Timor-Leste.

Fasilita husi treinadór ILO ida husi Indonézia, sesaun orientasaun karreira ne’e ekipa partisipante sira ho abilidade atu fó konsellu ba estudante no ema ne’ebé buka serbisu kona-ba dalan kareira no tendénsia merkadu traballu. Sesaun prátika sira kobre hakerek CV, preparasaun entrevista no akonsellamentu empregu, hodi permite formadór sira atu apoia di'ak liután foin-sa'e sira hodi atinji sira nia aspirasaun kareira nian.

Lidera hosi CNEFP Tibar, segmentu soft skills foka ba hasa’e partisipante sira-nia abilidade komunikasaun, foti desizaun no serbisu iha ekipa. Liuhusi ezersísiu interativu sira, sira hetan esperiénsia prátika iha planeamentu projetu, rezolusaun konflitu no jestaun tempu nu'udar kompeténsia xave sira ba prestasaun formasaun ne'ebé efetivu.

Hato'o hosi ILO, sesaun inkluzaun defisiénsia nian ho objetivu atu haburas prátika inkluzivu sira iha ambiente formasaun sira. Partisipante sira esplora tópiku sira ne'ebé varia hosi konxiénsia kona-ba defisiénsia to'o infraestrutura asesivel. Levantamentu ida antes formasaun enkoraja reflesaun kona-ba prontidaun institusionál atu apoia kanorin sira ho defisiénsia, hodi ajuda identifika área sira ba hadi'a.

© Nuncio Da Costa/OIT
© Nuncio Da Costa/OIT
Sesaun orientasaun ba kareira ekipa partisipante sira ho abilidade atu fó konsellu ba estudante no ema ne’ebé buka serbisu kona-ba dalan kareira no tendénsia merkadu traballu iha Timor-Leste.

Formasaun ida-ne'e ekipa ona ha'u ho ferramenta sira atu orienta di'ak liután estudante sira no foin-sa'e sira ne'ebé tama iha forsa traballu. Ha'u agradese ba abilidade foun sira ne'ebé sei ajuda ha'u atu apoia sira nia tranzisaun ba empregu.

Jengki Cardoso, Treinadór iha Centro Treinamento Claret-Salele

Iha ToT tomak, partisipante sira hatudu nivel aas entuziazmu no envolvimentu nian, kontribui ativamente ba diskusaun sira, atividade grupu nian no ezersísiu prátiku sira. Formatu partisipativu haburas ambiente aprendizajen ida ne'ebé inkluzivu no dinámiku iha ne'ebé partisipante sira sente iha kbiit atu hato'o sira nia perspetiva, troka esperiénsia no harii ida-idak nia hanoin.

Jengki Cardoso, Formador iha Centro Treinamento Claret-Salele fahe, “Formasaun ida ne’e ekipa ona hau ho ferramenta sira atu orienta diak liu tan estudante no juventude sira ne’ebe tama iha forsa traballu.Hau agradese ba abilidade foun ne’ebe sei ajuda hau suporta sira nia tranzisaun ba empregu.”

Entretantu, Bernadino Pinto, Formador iha Eskola Tekniku Agrikola Fuiloro, akresenta, “Nu’udar profesór no formadór, ha’u orgullu bele hola parte.Lisaun sira ne’ebé ha’u aprende folin laek no ha’u iha kompromisu atu aplika hamutuk ho ha’u-nia estudante sira hodi hametin ita-nia instituisaun.”

Sofia Neves, Ofisiál Programa iha Institutu Nasionál ba Dezenvolvimentu Forsa Traballu (INDMO), destaka signifikasaun hosi programa ToT tantu ba INDMO iha ninia papél nu'udar autoridade reguladora no ba sentru formasaun sira nu'udar fornesedór abilidade profisionál sira. Nia nota katak formasaun ne'e iha papél krusiál ida hodi ajuda instituisaun sira atu kaer metin padraun kualidade nian no haburas inkluzividade ne'ebé boot liu. Tuir nia, área foku tolu hosi ToT – orientasaun ba kareira, abilidade kmaan sira no inkluzaun defisiénsia nian – aliña besik ho INDMO nia enkuadramentu auto-avaliasaun no kritériu akreditasaun nian.

“ToT hametin ami-nia abilidade atu koresponde ema nia abilidade ho nesesidade indústria nian no aprofunda ha’u-nia komprensaun kona-ba prátika inkluzivu sira, liuliu ba ema ho defisiénsia sira.Ha’u mós hetan katak formasaun soft skills, partikularmente komunikasaun no rezolusaun problema, iha valór aas ba ha’u-nia serbisu loroloron nian,” Sofia konklui.

Nu’udar profesór no treinadór, ha’u orgullu tanba bele hola parte. Lisaun sira ne'ebé ha'u aprende folin-laek no ha'u iha kompromisu atu aplika sira ho ha'u nia estudante sira hodi hametin ami nia instituisaun.

Bernadino Pinto, Treinadór iha Escola Tekniku Agrikola Fuiloro