Ita nia impaktu, sira nia lian
Timorese women turn coconut waste into business opportunities
Husi kulit ne'ebé soe tiha ba produtu sira ne'ebé bele fa'an, feto sira iha Timor-Leste harii meius subsisténsia ne'ebé verde liu no fonte rendimentu foun sira.
5 May 2026
DILI, Timor-Leste (Notísia OIT) - Maria Marcelina nia moris tomak hale’u ho ai-nuu. Hakbiit iha munisípiu Baucau, iha parte leste Timor-Leste nian, iha ne’ebé ai-koko barak, nia haree sira prega mina, sira-nia isin han, no sira-nia kulit soe ka sunu. Kaska fibrosa, ne'ebé hetan iha fatin hotu-hotu iha nia komunidade, haree hanesan lixu. Ne'e muda iha Abril 2026.
Entre loron 7 no 16 Abril, Maria hamutuk ho feto na’in 24 seluk iha Sentru Formasaun CDC Baucau ba kursu ida kona-ba prototipu no produsaun ai-kabelak koko nian. Iha ne'ebá, sira aprende oinsá atu transforma fibra koko nian ba saku, xapeu, hena, no mós moda no asesóriu uma nian. Saida maka uluk soe tiha derrepente sai buat ne'ebé ema hakarak sosa.
Formasaun ne’e organiza hosi Associação Empresarial das Mulheres em Timor-Leste (AEMTL) iha ámbitu Programa Abilidade Agrofloresta nian, ne’ebé implementa hosi OIT no finansia hosi Uniaun Europeia.
Resposta husi komunidade Maria nian hetan kedas. Hafoin publika foto sira hosi produtu sira iha Facebook, pergunta sira mosu lalais. Ema sira hakarak hatene iha ne'ebé sira bele sosa sasán sira no oinsá sira bele partisipa iha formasaun hanesan.
Ida ne’e hanesan inisiativa diak ida ba feto sira, liu-liu ba ita sira ne’ebé hakarak estabelese industria uma laran ka negosiu ki’ik ida. Ida-ne'e sei ajuda ami nia rendimentu uma-kain nian no suporta feto sira ne'ebé dependente finanseiramente.
Maria Marcelina, partisipante
"Iha ema barak tebes ne'ebé husu iha ne'ebé sira bele sosa produtu sira no oinsá sira mós bele tuir formasaun hanesan ne'e. Maski iha merkadu lokál, produtu sira ne'e atrai ona kliente sira. Ne'e motiva ha'u atu avansa," nia hatete.
Maria nia viajen ba formasaun ne'e hetan forma hosi nia background akadémiku iha biolojia no nia fiar ne'ebé buras katak lixu bele iha valór ne'ebé seidauk aproveita. Tinan rua liubá, nia husik nia serbisu nu'udar teller banku nian hodi foka ba kuda no fa'an ai-horis sira. Bainhira nia rona ba dala uluk kona-ba uza subprodutu sira husi ai-koko liuhosi aprosimasaun ekonómika sirkulár, ideia ne'e iha kedas nia hanoin.
"Ha'u nia background iha biolojia halo ha'u haree lixu ho maneira oin seluk, la'ós hanesan buat ida atu soe, maibé hanesan buat ida ho potensiál. Ideia kona-ba ekonomia sirkulár ida ko'alia kle'an mai ha'u, tanba ida-ne'e kona-ba kuidadu ambiente enkuantu kria valór."
Inspiradu hosi esperiénsia, Maria rejista ona ba kompetisaun negósiu nian ne'ebé organiza liuhosi programa. Ho vizaun ne'ebé klaru no abilidade foun, nia hein katak inisiativa ne'e bele inspira feto barak liután iha nia komunidade atu hahú sira nia negósiu ki'ik rasik.
"Ida ne’e hanesan inisiativa di’ak ida ba feto sira, liuliu ba ita ne’ebé hakarak estabelese indústria uma-laran ka negósiu ki’ik ida. Sei ajuda ita-nia rendimentu uma-laran no apoia feto sira ne’ebé dependente finanseiramente."
Ba Terezinha da Silva Guterres, formasaun oferese pontu partida ne'ebé diferente maibé lori ba sentidu posibilidade ne'ebé hanesan. Joven, ambisiozu, no determinadu, nia sempre haree ai-kokola hanesan de'it fonte ai-han no kombustivel ba tein.
"Uluk, ami hatene de'it atu han no uza nia restu sira hanesan kombustível ba tein. Maibé agora ha'u haree katak ai-koko bele produz produtu barak seluk ne'ebé benefisiál no amigável ba ambiente ne'ebé di'ak ba ambiente no ba aumenta rendimentu família nian".
Saida maka muda ba Terezinha la'ós de'it deskobre produtu oioin ne'ebé bele halo hosi fo'er koko nian maibé mós hetan konfiansa no abilidade prátika sira hodi kria rasik. Nia tama ona iha kompetisaun negósiu programa nian no iha vontade atu transforma nia ideia sira ba realidade.
Ha'u iha ona koñesimentu no abilidade prátika sira ba ida-ne'e. Ha'u lakohi ida-ne'e sai de'it. Ha'u iha vizaun ida ba negósiu ida ho produtu ida-ne'e. Ha'u sei joven no sei iha espíritu atu kontinua. Ha'u hein katak formasaun barak liután hanesan ida-ne'e bele to'o ba ema barak liután iha ha'u nia komunidade.
Terezinha da Silva Guterres, , partisipante
To'o programa nia rohan, feto na'in 420 maka planeia atu kompleta formasaun, hodi hetan la'ós de'it abilidade téknika produsaun nian maibé mós koñesimentu iha dezeñu produtu, marketing, jestaun negósiu, no asesu ba kompradór sira no ekipamentu sira.
Iha sentru estratéjia merkadu programa nian mak “Brand Timor”, identidade unifikada ida ne’ebé dezenvolve hela atu koloka produtu koko Timor-oan sira, hamutuk ho produtu kakau no baunilha, hanesan sasán premium, auténtiku, no sustentável ba konsumidór lokál, turista sira, no merkadu luan ASEAN nian.
Ba Herguina Luina Fernandes, Prezidente AEMTL, oportunidade ne’e oportunu no signifikativu: "Ida-ne'e maka merkadu boot ida ne'ebé ita bele aproveita, maibé ida-ne'e presiza abilidade no koñesimentu prátiku. Treinamentu ne’e esensiál ba feto sira ne’e tanba feto sira ne’e iha ona esperiénsia negósiu, no Timor-Leste iha poténsia maka’as iha produsaun ai-kokola. Nu’udar Timor Leste hakat ba adezaun ba ASEAN, ita sei iha asesu ba merkadu rejionál ida ne’ebé luan liu ba produtu sira ne’e."