Ami nia impaktu, sira nia lian
Lori koñesimentu ba terenu: Oinsá formasaun móvel transforma kuda baunilla iha Timor-Leste
Agrikultór sira iha komunidade remota sira hetan abilidade, konfiansa, no oportunidade foun sira liuhosi formasaun móvel ne'ebé entrega diretamente ba sira nia aldeia.
27 April 2026
DILI, Timor-Leste (Notísia OIT) - Tinan barak ona, agrikultór baunilha Aderito Cortereal ho idade 45 kuda baunilha iha aldeia Rotuto ladún hetan susesu. Maski nia iha esperiénsia tinan barak, nia luta ho produsaun ne'ebé ladi'ak, polinizasaun ne'ebé falla, no ai-horis ne'ebé ladún iha kualidade.
“Ha’u kuda no fa’an baunilla durante tinan barak ona, maibé ho susesu uitoan de’it. Maioria ai-horis falla durante polinizasaun, produsaun mínimu, no kualidade ladún di’ak. Buat ne’ebé ha’u hatene mak ha’u laiha abilidade no koñesimentu.”
Hanesan agrikultór barak iha área rurál Timor-Leste, Aderito serbisu maka’as maibé iha asesu limitadu ba formasaun agríkola. Matenek ne’ebé nia presiza eziste, maibé sentru formasaun no eskritóriu governu nian dala barak dook liu no karun liu atu to’o.
Ne'e muda bainhira Programa Abilidade Agroflorestal nia Unidade Formasaun Móvel to'o iha Rotuto iha loron 16 no 17 Abril 2026.
Implementa hosi OIT no finansia hosi Uniaun Europeia, iha parseria ho Timor-Leste nia Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peska, no Floresta, unidade móvel ne’e lori formasaun prátika diretamente ba komunidade rurál sira. Ekipadu ho materiál aprendizajen vizuál, ekran televizaun, no treinadór nasionál sira, unidade ne'e permite agrikultór sira atu aprende iha sira nia aldeia rasik lahó husik sira nia to'os.
Ba Aderito no maluk agrikultór na’in 25, formasaun ne’e foka liu ba tékniku polinizasaun ho liman, identifikasaun saúde ai-horis, no Prátika Agrikultura ne’ebé Di’ak. Aleinde koñesimentu tékniku, esperiénsia ne'e fó ba nia konfiansa no motivasaun foun atu ajuda ema seluk iha nia komunidade.
Ha'u sente orgullu, ekipadu liután, no motivadu atu tau matan di'ak liután ba ha'u nia to'os. Ha'u kontente atu oferese parte ida husi ha'u nia rai hanesan rai demonstrasaun baunila, rekursu ida ne'ebé fó benefísiu ba komunidade no ha'u. Ikus mai, ita hotu manan.
Aderito Cortereal, agrikultór baunila
Nia desizaun atu oferese nia to'os hanesan fatin demonstrasaun ida reflete transformasaun luan liu ne'ebé akontese iha komunidade rurál sira, iha ne'ebé agrikultór sira hahú fahe koñesimentu no apoia malu.
Istória hanesan akontese iha aldeia Horalua, iha ne'ebé agrikultór ho tinan 78 Isac Mendes pasa nia moris barak liu hodi kuda batar no fehuk-ropa. Iha 2023, hafoin rona kona-ba merkadu baunila ne'ebé buras, nia kuda ai-baunilha 100. Maibé lahó orientasaun ne'ebé loos, nia luta atu hadi'a kualidade no produtividade.
"Ha'u fa'an saida maka ha'u iha maibé lahatene folin padraun. Ha'u simu de'it saida de'it maka oferese mai ha'u. Kualidade ki'ik, ai-horis sira buras ladún konsistente, no ha'u lahatene oinsá atu hadi'a."
Iha loron 14 no 15 fulan-Abril tinan 2026, Isac hamutuk ho agrikultór na'in 35 seluk bainhira Unidade Treinamentu Móvel to'o iha nia aldeia. Tur hamutuk ho agrikultór sira ne'ebé joven liu, nia akompaña ho kuidadu lisaun sira no demonstrasaun prátika sira.
“Ida ne’e hanesan buat foun ne’ebé ha’u buka durante tinan barak nia laran.Treinamentu ida ne’e inspira ona ha’u atu muda maneira oinsá ha’u kuda baunila.Ha’u iha planu boot ba ha’u nia to’os baunila, inklui hatutan buat ne’ebé ha’u aprende ona ba ha’u nia komunidade no ha’u nia oan sira.”
Ba agrikultór barak iha munisípiu Manufahi, asesu limitadu ba koñesimentu kleur ona sai hanesan barreira boot ida atu hadi’a produsaun. Tuir Augusta Belo, Xefe Departamentu Floresta no Ai-horis iha Ministériu Agrikultura iha Manufahi katak, agrikultór sira antes ne’e tenke hala’o viajen dook hodi hetan orientasaun téknika.
Manufahi iha poténsia boot ba kuda baunilla. Entuziazmu no merkadu iha, maibé maioria agrikultór sira laiha abilidade ne'ebé presiza atu produz produsaun ho kualidade. Antes, agrikultór sira tenke la'o dook atu to'o iha ami nia eskritóriu ba treinamentu. Agora sira la presiza tan.
Augusta Belo, Xefe Departamentu Floresta no Ai-horis iha Ministériu Agrikultura iha Manufahi katak
Nia mós destaka importánsia hosi kolaborasaun entre governu no parseiru dezenvolvimentu sira hodi alkansa komunidade sira ne'ebé dook.
“Lori formasaun direitamente ba komunidade sira ne’e louvável no nesesáriu. Esforsu husi parseiru dezenvolvimentu sira hanesan OIT no Uniaun Europeia hanesan tulun ida ne’ebé loos, tantu ba ita no ba komunidade sira.”
Ba Julino das Neves, formadór nasionál ida iha Ministériu Agrikultura, Unidade Formasaun Móvel mós muda hela oinsá agrikultór sira envolve ho aprendizajen.
"Formasaun móvel maka modelu ida ne'ebé konveniente no iha impaktu ne'ebé ajuda ami atu alkansa ema sira ne'ebé presiza liu. Ferramenta sira iha veíkulu laran halo aprendizajen sai envolve no asesivel, no ida-ne'e maka importante liu iha formasaun ruma."
Hodi lori koñesimentu diretamente ba agrikultór sira-nia to’os, Unidade Treinamentu Móvel ajuda hela komunidade rurál sira atu hametin meius subsisténsia, hadi’a produsaun baunila, no harii konfiansa ba futuru.