Ita nia impaktu, sira nia lian

Hakbiit profesór ida, inspira jerasaun ida iha Timor-Leste

Programa formasaun edukasaun sertifikadu tuir Programa Abilidade Agrofloresta OIT nian iha Timor‑Leste transforma ona profesór dedikadu ida nia moris.

17 December 2025

Content also available in: English

MUNISÍPIU LAUTEM, Timor-Leste (Notísia OIT) - Iha tinan 23 nia laran, Carlos da Costa, ne’ebé ema barak koñese ho naran Mestre Carlos, dedika nia moris hodi forma joven sira-nia hanoin iha Escola Teknika Agrikola Fuiloro (eskola téknika agríkola ida) iha munisípiu Lautem, Timor-Leste. Ho tinan 52, nia sai nafatin profesór ida ne'ebé iha kompromisu liu iha eskola, hodi fó kursu sira iha materia agrikultura, prosesamentu ai-han no mudansa klimátika. Aleinde hanorin, nia mos hala'o papél xave ida iha avaliasaun no supervizaun ba kurríkulu eskola nian, hodi ajuda asegura katak materia sira ne’e relevante nafatin ba estudante sira nia nesesidade.

© Nuncio Da Costa/OIT
© Nuncio Da Costa/OIT
Carlos da Costa, koñesidu barak ho naran Mestre Carlos nu’udar profesór sertifikadu iha Timor-Leste.

Maski nia partisipa tiha ona iha formasaun oioin iha tinan barak nia laran, liuliu iha lian no agrikultura, nia, hanesan formador no profesor barak iha Timor-Leste laran tomak, nunka hetan sertifikasaun forml nu’udar manorin. Entaun, bainhira nia hetan konvite atu envolve iha Sertifikadu III iha Edukasaun, Formasaun no Avaliasaun iha ámbitu Programa Abilidade Agrofloresta nian, ne'ebé implementa hosi OIT no finansia hosi Uniaun Europeia (UE), nia aproveita oportunidade ne'e.

Agora ha'u sente fiar-an liu duké uluk iha oinsá ha'u estrutura no hato'o ha'u nia klase sira no ha'u bele haree ho klaru katak ha'u nia estudante sira bele tuir no komprende lisaun sira di'ak liután.

Carlos da Costa, koñesidu barak ho naran Mestre Carlos

Fasilita hosi FC Cicanada–Sentru Formasaun Profisionál Juventude nian hosi 21 Outubru to'o 27 Novembru 2025, formasaun durante fulan ida marka pontu virajen ida iha nia viajen profisionál. Ida-ne'e maka nia programa nasionál akreditadu dahuluk ne'ebé foka ba edukasaun, avaliasaun no ensinu.

Durante treinamentu nee, Mestre Carlos hametin ninia abilidade atu kria ambiente aprendizajen ne’ebé seguru no saudavel no dezenvolve abilidade prátika iha planeamentu, organizasaun no prestasaun lisaun estruturadu. Sesaun prátika prátika sira afina liután ninia téknika instrusionál sira, ajuda nia organiza di'ak liután demonstrasaun sira, monitoriza dezempeñu formasaun nian, avalia progresu kanorin nian no kompleta dokumentasaun ne'ebé presiza ho konfiansa.

© Nuncio Da Costa/OIT
© Nuncio Da Costa/OIT
Tinan ida-ne'e, estudante na'in 28 maka gradua ho Mestre Carlos nia orientasaun hodi buka tuir sira nia mehi ba futuru.

Ohin loron, impaktu husi formasaun ne'e haree momoos iha nia sala-de-aula. Duké konsentra de'it atu kumpre alvu sira kurríkulu nasionál nian, nia agora fó prioridade atu asegura katak estudante sira no formandu sira komprende loloos lisaun sira. Antes ne'e, tópiku oioin dalabarak halibur iha klase ida de'it, hodi husik estudante sira nakonu ho informasaun. Agora, nia dezenvolve atividade no planu lisaun sira ne'ebé klaru no estruturadu, hodi haketak tópiku kompleksu sira ba sesaun sira ne'ebé bele jere no inkorpora demonstrasaun prátika sira no métodu interativu sira. Nia mós verifika estudante sira-nia komprensaun beibeik iha lisaun tomak atu asegura katak laiha ema ida maka husik hela iha kotuk.

“Ha’u ho ha’u nia kolega sira agradese duni ba OIT no UE ne’ebé investe iha ami.Oportunidade ida ne’e transforma ona maneira ha’u hanorin no sei kontinua fó benefísiu ba ha’u nia estudante sira iha tinan barak nia laran,” nia fahe. "Ha'u agora sente fiar-an liu duké uluk iha oinsá ha'u estrutura no hato'o ha'u nia klase sira no ha'u bele haree ho klaru katak ha'u nia estudante sira bele tuir no komprende lisaun sira di'ak liután."

Ha'u bele haree ho klaru melloria iha prestasaun formasaun entre formadór sira ne'ebé partisipa iha programa, no ida-ne'e hasa'e ona ami nia eskola nia perfil jerál.

Padre David de Sousa, Diretór Eskola Teknika Agrikola Fuiloro

Tinan ida ne’e, estudante na’in 28 maka hetan graduasaun ho orientasaun Mestre Carlos nian. Haree ba oin, nia espera katak sira sei kontinua buka sira nia mehi no kontribui ho signifikativu ba sira nia komunidade no ba nasaun. Hafoin esperiénsia rasik impaktu hosi programa formasaun sertifikadu, nia hein katak inisiativa sira hanesan ida-ne'e sei kontinua, liuliu bainhira sentru TVET sira hakat ba akreditasaun, iha ne'ebé formadór sertifikadu sira esensiál.

Padre David de Sousa, Diretór Eskola Teknika Agrikola Fuiloro, eko transformasaun ida ne’e: “Ha’u bele haree ho klaru melloramentu iha prestasaun formasaun entre formadór sira ne’ebé partisipa iha programa, no ida-ne’e eleva ona ami-nia eskola nia perfíl jerál. Nu’udar formadór, esensiál katak ami rasik hetan formasaun akreditadu molok ami fó formasaun ba estudante no agrikultór sira.”

© Nuncio Da Costa/OIT
© Nuncio Da Costa/OIT
Carlos da Costa inkorpora demonstrasaun prátika no métodu interativu sira iha nia programa hanorin nian