A man standing under the tree

Ami nia impaktu, sira nia lian

Haburas abilidade, haburas oportunidade: Treinadór rua transforma kultivasaun kakau iha Timor-Leste

OIT nia Projetu Abilidade Agrofloresta no Reziliénsia ba Empregu, ne’ebé finansia hosi Uniaun Europeia, hametin hela abilidade sira iha kultivasaun kakau, hodi permite partisipante sira atu hadi’a prátika to’os no kria oportunidade foun ba sira-nia komunidade.

21 July 2026

A cocoa farmer in Timor-Leste. © Nuncio Da Costa/ILO
Content also available in: English

MANUFAHI, Timor-Leste (Istória OIT) - Iha Maiu 2026, Organizasaun Internasionál Traballu (OIT), ho finansiamentu husi Uniaun Europeia, hala’o Treinamentu durante loron 10 ba Formadór sira kona-ba Kultivasaun Kakau no Prátika Agríkola ne’ebé Di’ak iha Same, Munisípiu Manufahi, Timor-Leste, iha ámbitu Projetu Abilidade Agroforestra ba Empregu no Resiliensia iha Timor-Leste.

Iha de’it fulan rua nia laran, formasaun ne’e hahú ona fó rezultadu ne’ebé tanjível. Entre partisipante na’in 23, indivíduu na’in rua – tékniku governu nian ida no formadór profisionál ida – aplika hela sira-nia abilidade foun hodi kria oportunidade ba sira-nia an rasik no ba sira-nia komunidade. Rezultadu dahuluk sira-ne'e destaka impaktu hosi ekipamentu indivíduu sira ho abilidade no koñesimentu prátiku ne'ebé habelar liu fali formasaun téknika.

Leonito da Costa Santos: Transforma kontratempu sira ba oportunidade

© Nuncio Da Costa/OIT
© Nuncio Da Costa/OIT
Leonito da Costa Santos, Tékniku Planeamentu ida iha Ministériu Agrikultura Timor-Leste no formadór iha ámbitu Projetu Abilidade Agrofloresta ba Empregu no Reziliénsia OIT nian.

Ba Leonito da Costa Santos, Tékniku Planeamentu ho idade 25 iha Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peskas no Floresta (MALFF) iha Munisípiu Manufahi, formasaun ne’e marka pontu virajen ida. Ninia jornada ho kultivasaun kakau hahú uluk bainhira nia tama iha formasaun ida iha Sentru Nasionál Empregu no Formasaun Profisionál iha Tibar. Ho motivasaun atu aplika nia koñesimentu, nia servisu hamutuk ho joven agrikultór na’in sanulu hodi kuda ai-kakau musan 700 iha rai ne’ebé la uza. Maibé, udan-boot estraga ai-horis tomak.

“Kakau iha poténsia boot iha Manufahi, maibé agrikultór barak mak seidauk iha koñesimentu ne’ebé sufisiente, inklui ha’u,” Leonito esplika. "Husi esperiénsia ne'ebá, ha'u aprende katak ita presiza koñesimentu, abilidade no apoiu."

Ho determinasaun atu hadi'a, Leonito tama iha OIT nia Formasaun ba Formadór sira. Iha ne'ebá, nia hetan komprensaun klean liu kona-ba kadeia valór kakau nian tomak – hosi kultivasaun to'o fermentasaun, prosesamentu no asesu ba merkadu.

Agora ha'u komprende katak etapa hotu-hotu importante, la'ós de'it kuda no halo manutensaun, maibé mós prosesa no fa'an iha nivel lokál no internasionál.

Perspetiva luan liu ida-ne'e hametin ona nia konfiansa no kapasidade sira. Ohin, Leonito apoia programa nia Unidade Treinamentu Móvel, serbisu hamutuk ho treinadór prinsipál sira hodi hato'o sesaun sira kona-ba kultivasaun baunila iha parseria ho MALFF. Halo viajen liuhosi Manufahi, nia ajuda agrikultór sira atu adota prátika sira ne'ebé hadi'a ona no evita dezafiu sira ne'ebé uluk nia hasoru.

Haree ba oin, Leonito iha planu atu habelar produsaun kakau iha nia rai rasik no envolve fali joven sira iha agrikultura. Dala ida-ne'e ho koñesimentu no preparasaun ne'ebé maka'as liu. “Joven sira tenke hola inisiativa no uza rai ne’ebé iha ho produtivu, duke hein de’it apoiu,” nia dehan. "Ho abilidade sira ne'ebé ha'u iha agora, ha'u fiar katak ha'u bele motiva ema seluk atu hamutuk ho ha'u."

Luis de Jesus: Lori koñesimentu foun ba klase laran

© Nuncio Da Costa/OIT
© Nuncio Da Costa/OIT
Luis de Jesus, profesór agrikultura iha Kaloheda TVET iha Timor-Leste, ho nia estudante sira.

Ba Luis de Jesus nu’udar profesór agrikultura iha Eskola Sekundária Téknika Vokasionál Kaloheda iha Uatolari, Munisípiu Viqueque, formasaun ne’e oferese perspetiva foun hafoin liu tinan 20 iha edukasaun. Desde eskola ne'e loke iha 2004, nia hanorin ona matéria sira hahú hosi produsaun ai-horis nian to'o jestaun to'os nian.

Maibé durante formasaun, nia hetan nia-an aprende iha maneira foun sira, partikularmente iha área sira ne'ebé nia la subliña antes. Lisaun ida ne'ebé maka fó impaktu liu ba nia maka komprende prosesu sira pós-kolleita nian hanesan fermentasaun no hadi'a kualidade.

Agora ha'u komprende katak kakau la'ós de'it kona-ba kuda ai-horis, maibé mós hadi'a kualidade no valór.

Ho inspirasaun husi koñesimentu foun ne’e, Luis halo kedas asaun. Lakleur depoizde fila ba Viqueque, nia dezenvolve no hatama proposta ida ba Ministériu Agrikultura hodi husu ai-oan kakau ba eskola refere. Proposta ne’e hetan susesu, hodi rezulta alokasaun ai-oan kakau hamutuk 420.

Hamutuk ho nia estudante sira, Luis kuda ona ai-oan hamutuk 250 iha eskola nia rai ektare rua. Inisiativa ne'e agora integra hela iha lisaun teórika no prátika sira.

“Matenek husi formasaun ne’e bele integra ba ita nia lisaun agrikultura nian,” nia esplika. "Estudante sira bele aprende téknika modernu sira, hetan abilidade prátika sira no kria sira nia oportunidade empregu rasik."