Notísia
Timor-Leste reforsa lian no reprezentasaun husi traballadór ekonomia informál sira
Traballadór sira iha ekonomia informál Timor-Leste nian halo ona pasu importante ida hodi hametin reprezentasaun no rekoñesimentu ho estabelesimentu asosiasaun nasionál dahuluk ba traballadór sira iha ekonomia informál nian.
29 May 2026
DILI, Timor-Leste (Notísia OIT) - Reprezentante liu 130 husi grupu traballadór 33 iha munisípiu Dili, Aileu, Ermera no Liquiça halibur iha Dili iha loron 25 no 26 fulan Maiu ba Konferensia Nasionál Justisa Sosiál no Ekonómika ba Traballadór sira iha Ekonomia Informál. Konferénsia ne'e remata ho formasaun Asosiasaun Traballadór Ekonomia Informál Timor-Leste (ASHATEI-TL), organizasaun foun ida-ne'ebé ho objetivu atu hametin lian koletiva traballadór informál sira-nian iha nasaun laran.
In Timor-Leste, informal employment remains the dominant form of work. According to the 2021 Iha Timor-Leste, empregu informál nafatin sai hanesan forma servisu ne'ebé domina. Tuir Peskiza Forsa Traballu 2021, pursentu 77.3 envolve iha empregu informál, ho taxa aas entre feto no traballadór rurál sira. Ema barak hasoru asesu limitadu ba protesaun sosiál, direitu traballu, no oportunidade formasaun no mekanizmu reprezentasaun maske sira-nia kontribuisaun signifikante ba ekonomia lokál no komunidade sira.
Konferénsia ne'e organiza husi Konfederasaun Sindikatu Timor-Leste (KSTL) ho apoiu husi Organizasaun Internasionál Traballu (OIT), ho intervensaun "Haforsa Organizasaun Traballadór Ekonomia Informál KSTL nian liuhusi Forum Baze iha Komunidade iha Timor-Leste." Inisiativa ne'e ninia objetivu mak atu hametin organizasaun ba traballadór ekonomia informál sira liu husi forum sira ne'ebé lidera husi komunidade, envolvimentu dijitál, no hadi'a asesu ba atendementu no apoiu ba keixa sira, enkuantu promove dalan sira ba formalizasaun tuir rekomendasaun OIT nian númeru 204 kona-ba Tranzisaun husi Ekonomia Informál ba Formál.
Iha abertura konferénsia ne'e, Ravindra Samithadasa, Espesialista Senior OIT nian ba Atividade Traballadór sira, hateten papél importante ne'ebé traballadór informál sira hala'o iha ekonomia no sosiedade nasaun nian. Nia dehan,
Ohin loron hanesan istóriku ida. Ita halibur la'ós de'it atu lansa asosiasaun foun ida, maibé atu rekoñese buat ida-ne'ebé kle'an liu; dignidade, kontribuisaun, no forsa koletiva husi traballadór ekonomia informál sira iha Timor-Leste laran tomak.
Nia nota katak traballadór sira hanesan vendedór merkadu, motorista, traballadór doméstiku, agrikultór, no koletór lixu sira kontinua hasoru inseguransa no eskluzaun maske sira mak sustenta moris-di'ak no tulun komunidade sira iha nasaun laran.
Rekomendasaun Nu. 204, rekoñese mós tranzisaun ba formalizasaun nu'udar asuntu dignidade umanu no justisa sosiál, ne'ebé ezije traballadór sira rasik mak iha sentru ba prosesu.
Enkuantu Carlito Rosario Cabral, Diretor-Jerál Sekretariu Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE), hatutan mós katak estabelesimentu asosiasaun ne'e hanesan pasu importante ida hodi asegura katak traballadór informál sira hetan reprezentasaun di'ak liu iha esforsu dezenvolvimentu nasionál sira.
Prezidente KSTL Sr. Almerio J. Vila-Nova hato'o nia apresiasaun ba kolaborasaun kontinua ho OIT hodi suporta forum komunitáriu sira iha nivel munisípiu no atividade ba traballadór informál sira.
Nia subliña katak asosiasaun foun ne'ebé estabelese ona sei sai hanesan organizasaun sumbriña ida atu hametin solidariedade no advokasia entre traballadór sira iha ekonomia informál. Nia dehan,
Asosiasaun ida-ne'e hanesan plataforma importante ida ba traballadór ekonomia informál sira atu halibur hamutuk, hametin solidariedade, no koletivamente hala’o advokasia ba sira-nia direitu no interese.
Durante konferénsia ne'e partisipante sira formalmente adopta estatutu interna asosiasaun nian no hili ona sira-nia ekipa lideransa dahuluk liu husi prosesu votasaun transparente ne'ebé envolve delegadu sira hosi munisípiu sira.
Diskusaun ba loron daruak nian foka liu ba dezafiu prátika sira ne'ebé afeta traballadór ekonomia informál sira, inklui polítika jestaun urbanu no ijiéne, apoiu dezenvolvimentu emprezariál, kobertura seguransa sosiál ba traballadór informál sira, no papél estadu nian ba promosaun justisa sosiál no ekonómika, nune'e mós envolvimentu institusionál sira.
Konferénsia ne'e konklui ho kompromisu komún hosi KSTL, instituisaun governu no parseiru sira atu kontinua tulun organizasaun no protesaun ba traballadór ekonomia informál sira iha Timor-Leste. Asaun tuir mai inklui rejistu formál ASHATEI-TL nian iha Ministeriu Justisa no SEFOPE.
Liu husi reforsu organizasaun no diálogu sosiál, inisiativa ne'e buka atu kontribui ba polítika traballu ne'ebé inkluzivu liu no hadi'a asesu ba oportunidade servisu dignu ba traballadór sira iha ekonomia informál iha Timor-Leste laran tomak.