group photo of the workshop attendees

Tranzisaun justu

Organizasaun Internasionál Traballu (OIT) lansa projetu foun ida kona-ba tranzisaun justu no ekonomia formál iha Timor-Leste

ILO suporta tranzisaun ekonómika Timor-Leste nian ne'ebé kauza hosi mudansa klimátika no tendénsia globál sira seluk ne'ebé aliña ho realidade lokál no espetativa.

15 August 2024

Content also available in: English

Lansamentu intervensaun ne'ebé finansia hosi OIT ho títulu "Prepara Traballadór no Polítiku sira Timor-Leste nian ba Tranzisaun Justu no Ekonomia Formal" marka ho semináriu konsultasaun ida-ne'ebé hala'o iha loron 15 fulan Agostu 2024 iha Dili. Sorumutu konsultasaun ne'e halibur parte interesada xave sira, inklui ministériu sira no mós organizasaun traballadór no empregadór sira-nian, atu diskute kona-ba prioridade no dezafiu sira ne'ebé aliña ho foku estratéjiku projetu nian.

Sorumutu konsultasaun ne'e hahú ho aprezentasaun kona-ba projetu ne'e hosi Rei, OIT nia Espesialista Merkadu Traballu no Empregu, tuir mai aprezentasaun kona-ba "Tranzisaun Justu: Jere Mudansa liuhosi Diálogu, Partisipasaun no Apoiu" hosi Arun Kumar, Espesialista Diálogu Sosiál OIT nian.

“Tranzisaun Justu la'ós de'it kona-ba rede seguransa nian, maibé meiu ida atu lori moris ekonómiku ba enkuadramentu demokrátiku no sustentavel ida, atu deside liuhosi diálogu sosiál ida-ne'ebé signifikativu no afeta hosi prioridade ekonómiku no sosiál sira ne'ebé fahe ba malu” Diego hatete iha ninia aprezentasaun.

Sorumutu konsultasaun ne'e, ne'ebé partisipa hosi partisipante na'in 33 inklui feto na'in 12, ho objetivu atu envolve parte interesada sira iha diskusaun ne'ebé signifikativu hodi esplora sira-nia nesesidade no prioridade sira, hodi asegura alinñamentu projetu nian, ne'ebé dezeña atu prepara traballador no polítiku sira Timor-Leste nian ba tranzisaun ekonómika ne'ebé presiza hosi mudansa klimátika no tendénsia globál sira seluk, ho realidade no espetativa lokál sira.

Durante diskusaun ne'e, reprezentante sira hosi Sekretaria Estadu Formasaun Profisionál no Empregu (SEFOPE) subliña nesesidade atu iha enkuadramentu polítika integradu entre liña ministériu sira liuhosi ko'alia kona-ba Estratejia Nasionál Empregu 2017-2030 nu'udar polítika krítiku ida no identifika importánsia hosi reforestasaun no sosializasaun lei ambientál sira inklui reforsu kostume tradisionál (Tara-bandu) hanesan área xave ba halo tuir. Sira mós ko'alia kona-ba obstákulu sira hanesan alokasaun orsamentál limitadu no lei sira ne'ebé hanesan (overlap) entre ministériu sira.

Entretantu, reprezentante sira hosi Ministeriu Turizmu no Ambiente, inklui reprezentasaun hosi Autoridade Nasionál Designada (ADN) no Kamara Komersiu no Indústria Timor-Leste (CCI-TL), identifika polítika krítiku balun hanesan Polítika Mudansa Klimátika Timor-Leste, Polítika Kaptura Karbonu no Planu Asaun Nasionál ba Mudansa Klimátika, Estratejia Nasionál ba Biodiversidade. Maske nune'e, sira hatudu katak iha obstákulu signifikativu ba implementasaun efetiva, inklui falta planu asaun setoriál ne'ebé koordena no kompromisu polítiku ne'ebé la konsistente ne'ebé tenke responde ho kriasaun enkuadramentu legál ida no inisiativa atu hasa'e konsiénsia no kapasitasaun.

Hosi perspetiva traballador sira-nian, Konfederasaun Sindikatu Timor-Leste (KSTL) foka liu ba aliñamentu estratéjia nasionál sira, hodi subliña nesesidade ba envolvimentu Konsellu Nasionál Traballu iha prosesu foti desizaun. Sira mós subliña importánsia hosi ligasaun inisiativa nasionál ho asaun munisipál sira, nune'e mós kapasitasaun interna no jestaun fahe koñesimentu.

"Aliña estratéjia nasionál ho asaun munisípiu no envolve Konsellu Nasionál Traballu mak xave ba polítika no implementasaun ne'ebé efetivu." Hatete Almerio Vila-Nova, Prezidente KSTL.

Konsultasaun ne'e ko'alia liu kona-ba nesesidade no prioridade oin-oin, hodi enfaze kona-ba importánsia atu aliña sira ho foku estratéjiku projetu nian. Inputs ne'ebé halibur durante sorumutu konsultasaun ne'e sei uza hodi fó apoiu efetivu ba Timor-Leste nia viajen ba tranzisaun ida-ne'ebé justu no dezenvolvimentu ekonomia formál ida, hodi harii fundasaun ba future ida sustentavel.