Maria Eni Rosaria Alves (Mestra Eni)

Ami nia impaktu, sira nia lian

Abilidade hanorin foun ajuda profesora joven ida atu transforma nia aula iha Timor-Leste

Liuhusi formasaun prátika no métodu hanorin foun, edukadór joven ida ajuda estudante sira aprende ho konfiansa no komprensaun ne'ebé boot liu.

15 May 2026

Mestra Eni, economics teacher, ETA Natabora Agricultural Technical School, Dili, Timor-Leste 05/2026 © Nuncio Da Costa/ILO
Content also available in: English

DILI, Timor-Leste (Notísia OIT) - Bainhira Maria Eni Rosaria Alves, koñesidu ho naran Mestra Eni, ba dala uluk tama iha Eskola Téknika Agríkola ETA Natabora nu’udar profesora ekonomia ne’ebé foin hetan nomeasaun, nia lori deit maka nia diploma universitáriu, paixaun ba hanorin, no sentidu inserteza ne’ebé barak.

"Ha'u sente hanesan ha'u hatene saida maka ha'u halo, maibé dalaruma ha'u la iha serteza no laran-taridu," nia hanoin hikas ho hamnasa.

Ho de'it tinan 27, Mestra Eni gradua iha tinan 2023 hosi Institutu Teknolojia Dili ho lisensiatura iha Jestaun Emprezariál, espesializadu iha Jestaun Finanseira. Hanorin sempre sai nia mehi, nune'e bainhira ETA Natabora konvida nia atu tama nu'udar instrutora ekonomia, nia simu kedas.

Treinamentu ne'e ajuda ha'u organiza ha'u nia planu sesaun sira ho di'ak liután.

Mestra Eni, Mestra ekonomia

Maibé hamriik iha sala-de-aula nia oin sai dezafiu liu duké nia imajina.

Prepara planu lisaun sira, jere klase sira, no mantein estudante sira envolve presiza abilidade sira ne'ebé nia nunka aprende formalmente. Hanesan profesór no formadór barak iha Timor-Leste nia eskola no instituisaun téknika sira, Mestra Eni iha koñesimentu matéria ne’ebé maka’as maibé formasaun ne’ebé limitadu kona-ba métodu hanorin ne’ebé efetivu.

"Ha'u lahatene katak profesór sira no formadór sira tenke iha sertifikasaun bazeia ba kompeténsia Nivel 3 no Nivel 4," nia admiti.

Buat hotu hahú muda iha 2025, bainhira Mestra Eni hetan selesaun atu tama iha programa Sertifikadu Nivel 3 Edukasaun no Formasaun Bazeia ba Kompeténsia (CBET). Treinamentu ne’e hato’o husi Sentru Treinamentu Vokasional Juventude Comoro (STVJ-Comoro) iha ámbitu Programa Abilidade Agrofloresta, ne’ebé implementa husi OIT no finansia husi Uniaun Europeia.

Mestra Maria Eni no partisipante treinamentu sira seluk iha aula laran, Dili, Timor-Leste 05/2026
© Nuncio Da Costa/OIT
© Nuncio Da Costa/OIT
Mestra Maria Eni no partisipante treinamentu sira seluk iha aula laran, Dili, Timor-Leste 05/2026

Semana dahuluk, nia hanoin hikas, susar tebes.

"Buat hotu foun. Maioria hosi lisaun sira ne'ebé ha'u nunka hasoru antes," nia hatete. "Maibé iha semana daruak, ha'u hahú sente konfortavel liu. Ha'u bele absorve lisaun sira ho di'ak liután."

To'o formasaun Nivel 3 nia rohan, Mestra Eni hetan ona abilidade prátika sira ne'ebé muda kompletamente maneira ne'ebé nia hakbesik ba nia serbisu. Nia aprende oinsá atu kria ambiente aprendizajen ne'ebé seguru liu no estruturadu liu, dezenvolve planu lisaun sira ne'ebé organizadu, monitoriza progresu estudante nian, no hadi'a jestaun klase nian. Sesaun formasaun prátika sira mós hametin nia konfiansa no tékniku hanorin nian sira iha maneira sira ne'ebé maka teoria mesak labele.

Ninia dezempeñu no dedikasaun ne'ebé maka'as durante prosesu mentorizasaun no avaliasaun nian fó ba nia oportunidade ida ne'ebé nia la espera: nomeasaun ida atu kontinua ba CBET Nivel 4.

Husi loron 23 fulan-Marsu to'o loron 24 fulan-Abril tinan 2026, Mestra Eni kompleta kursu formasaun Nivel 4 intensivu durante semana tolu iha STVJ Comoro, esperiénsia ida ne'ebé nia deskreve hanesan mudansa ba moris.

Métodu sira di’ak liu no efisiente liu, hahú hosi lisaun ida hahú to’o remata. Ida-ne'e mós hanorin ha'u oinsá atu prepara ha'u-nia an molok hanorin. Ne'e importante tebes.

Mestra Eni, Mestra ekonomia

Iha faze ida-ne'e, profesór sira no formadór sira aprende liu fali entrega iha klase. Sira hetan treinamentu atu dezeña programa sira bazeia ba kompeténsia, dezenvolve planu lisaun sira ne'ebé estruturadu no materiál prátiku sira, no avalia estudante sira bazeia ba dezempeñu loloos iha servisu fatin envezde teoria de'it. Programa ne'e mós foka ba aprosimasaun hanorin ne'ebé sentradu iha kanorin no adapta lisaun sira ba nesesidade indústria nian.

“Formasaun ne’e ajuda ha’u atu organiza ha’u-nia planu sesaun sira ho di’ak liután,” Mestra Eni esplika.

"Métodu sira di'ak liu no efisiente liu, hosi inísiu lisaun ida nian to'o rohan. Ida-ne'e mós hanorin ha'u oinsá atu prepara ha'u-nia an molok hanorin. Ne'e importante tebes."

Evidénsia forte liu kona-ba Mestra Eni nia transformasaun bele haree iha ninia estudante sira-nia esperiénsia.

Naviana Ximenes, nia estudante ida iha ETA Natabora, hatete katak diferensa iha klase laran sai klaru ona.

"Iha mudansa boot ida iha maneira ne'ebé nia hanorin ami," Naviana hatete. "Klase sira organizadu liu. Ami halo aprendizajen prátiku liu, no ha'u komprende lisaun sira ho klaru liu agora."

© Nuncio Da Costa/OIT
© Nuncio Da Costa/OIT
Mestra Maria Eni ho Estudante balun iha Estudu Terrenu fora husi Aula, Dili, Timor-Leste 05/2026

Ba Mestra Eni, impaktu hosi formasaun ne'e hakat liu nia kreximentu profisionál rasik. Nia fiar katak hadi’a profesór sira-nia abilidade ne’e esensiál atu hadi’a edukasaun ba estudante sira iha Timor-Leste laran tomak.

"Ida-ne'e importante tebes ba profesór sira no formadór sira atu ekipadu ho koñesimentu no abilidade sira-ne'e," nia hatete. "Atu nune'e estudante sira, maski sira selu atu tuir eskola ka lae, bele duni hetan benefísiu no aprende ho efetivu."

Nia hein katak profesór no formadór barak liután iha nasaun tomak sei iha asesu ba oportunidade sira ne'ebé hanesan.

“Ha’u espera profesór no formadór sira seluk iha Timor Leste laran tomak mós bele iha oportunidade atu hadi’a sira-nia an no sai formadór sertifikadu.”

Bainhira husu saida maka fó ba nia sentidu realizasaun ne'ebé boot liu, nia resposta maka imediata no ho laran.

"Ha'u nia satisfasaun mai hosi haree ha'u nia estudante sira no eskola buras."

Iha mudansa boot iha maneira ne'ebé nia hanorin ami. Klase sira organizadu liu. Ami halo aprendizajen prátiku liután, no ha'u komprende lisaun sira ho klaru liután agora.

Naviana Ximenes, nia estudante ida iha ETA Natabora