Tác phẩm đến từ Việt Nam đoạt giải thưởng Cuộc thi Truyền thông Toàn cầu về Di cư Lao động năm 2023

Đây là lần thứ chín ILO phát động Cuộc thi Truyền thông Toàn cầu về Di cư Lao động. Cuộc thi nhằm mục đích khuyến khích những tác phẩm báo chí chất lượng về các vấn đề lao động di cư, bao gồm cả lao động cưỡng bức. Việc đưa tin và phản ánh chân thật, có đạo đức của báo chí đóng vai trò quan trọng trong việc đẩy lùi các định kiến và quan niệm sai lầm về di cư lao động, đồng thời giúp nêu bật những đóng góp tích cực của người lao động di cư ở quê hương cũng như ở quốc gia nơi họ đến.

Đây không đơn thuần là một cuộc thi bình thường. Với mình, đây là một cơ hội giúp mình nhận ra rõ hơn rằng di cư là một lăng kính quan trọng (dù không phải duy nhất) để nhà báo hay những người kể chuyện (storyteller) hiểu cách xã hội và hệ thống vận hành. Đáng buồn thay, cái mình và nhiều đồng nghiệp đã nhìn ra đó là một số nhóm người bị phân biệt đối xử một cách hệ thống, nhưng cũng chính hệ thống đó lại bảo vệ và đặc quyền cho những nhóm khác. Câu chuyện về di cư không nên bị xem nhẹ nữa. Nó cần được các nhà báo tập trung đầu tư một cách nghiêm túc hơn, thay vì chỉ theo mùa bầu cử hay khi có một sự kiện chấn động, như thảm kịch 39 người chết ở Anh, xảy ra.

Sen Nguyễn - Tác giả đoạt Giải thưởng Cuộc thi Truyền thông Toàn cầu về Di cư Lao động năm 2023

Bản gốc của tác phẩm của tác giả Sen Nguyễn được đăng tải trên báo Al Jazeera vào 20/07/2023: Risk, rewards and remittances in Vietnam's Nghe An province

Dưới đây là phiên bản dịch tiếng Việt của tác phẩm.

Rủi ro, lợi lộc và kiều hối - Câu chuyện di cư ở Nghệ An, Việt Nam

39 người Việt thiệt mạng trong vụ buôn người trái phép vào Vương quốc Anh năm 2019. Phần đông trong số họ đến từ tỉnh Nghệ An.

Bài viết của: Sen Nguyễn

Xuất bản ngày 20 tháng 7 năm 2023

Vào cuối tháng 10 năm 2019, các đội cứu thương ở Vương quốc Anh được gọi đến một hiện trường kinh hoàng.

Trên một con đường yên tĩnh trong một khu công nghiệp không tên ở hạt Essex, cánh cửa thép nặng nề của một chiếc xe đầu kéo đông lạnh được mở ra, hé lộ thi thể của 39 người bên trong.

Họ đã chết ngạt. 28 người đàn ông, tám phụ nữ và ba trẻ em dần lịm đi khi lượng oxy bên trong container kín cạn dần khi cố nhập cảnh trái phép vào Vương quốc Anh, một nỗ lực với một cái kết kết bi thảm.

Hai nạn nhân trẻ nhất mới 15 tuổi. Tất cả đều đến từ Việt Nam và phần đông đến từ tỉnh Nghệ An.

"Con xin lỗi bố mẹ", Phạm Thị Trà My, 26 tuổi, đó là tin nhắn cuối cùng mà cô soạn gửi cho bố mẹ mình.

"Mẹ ơi, con yêu bố và mẹ rất nhiều. Con sắp chết vì không thở được... Con xin lỗi mẹ nhiều lắm", cô viết trong tin nhắn điện thoại được công bố rộng rãi vào thời điểm đó.

Tin nhắn được gửi đi rất lâu trước khi cái chết của cô được các điều tra viên cảnh sát ở Anh chính thức xác nhận.

Năm 2021, bảy người đã bị kết án tù tại Anh với tổng cộng 92 năm tù giam vì có liên quan đến cái chết của 39 người này. Tuần này, nghi phạm thứ tám, được mô tả là "cánh tay phải" trong đường dây buôn người, đã bị tòa án Anh tuyên án 12 năm và bảy tháng tù giam.

Theo hãng thông tấn Reuters, Thẩm phán Neil Garnham khi tuyên án Marius Draghici, 50 tuổi, đã nói "Hai mươi tám người đàn ông, tám phụ nữ và ba trẻ em đã chết trong đau đớn ... do mưu đồ mà bị can tham gia".

Khi thông tin chi tiết về thảm kịch ở thị trấn Grays, Essex - cách trung tâm London khoảng 35km được công bố - các hoạt động buôn người, và cùng với đó là nhiều rủi ro mà nhiều người sẵn sàng chấp nhận để có cơ hội có một cuộc sống tốt đẹp hơn, nhận được sự chú ý hiếm hoi của giới truyền thông.

Thảm kịch này cũng làm dấy lên sự chú ý về tỉnh Nghệ An, một tỉnh ở miền bắc trung bộ Việt Nam, là quê của 21 trong số 39 người đã đến Anh.

Với triển vọng việc làm không sáng sủa ở quê nhà, một lượng lớn người địa phương rời Nghệ An để tìm kiếm cơ hội việc làm ở nước ngoài. Đây không phải là ngẫu nhiên. Chính quyền địa phương từ lâu đã thúc đẩy "xuất khẩu lao động" và chính sách này đã trở nên phổ biến ở Nghệ An đến mức dường như con người là ‘’mặt hàng’’ chính trong các kế hoạch xuất khẩu của tỉnh.

Trong chuyến thăm Nghệ An gần đây, Al Jazeera đã trò chuyện với những người dân địa phương, những người đã bày tỏ sự thương tiếc các nạn nhận trong thảm kịch Essex, nhưng vẫn đang tự lên kế hoạch làm việc ở nước ngoài - hợp pháp hoặc bất hợp pháp. Mặc dù họ hoàn toàn nhận thức được những rủi ro liên quan, họ vẫn chú trọng hơn vào những lợi ích và tiềm năng mà tất cả những người sống ở Nghệ An đều có thể nhìn thấy, đặc biệt là người dân ở "làng tỷ phú".

Một thanh niên điển hình

Phạm Thị Thanh Huyền có vẻ ngoài giống một thanh niên nhút nhát, nhưng cách nói chuyện của cô thì không như vậy. Cô gái 17 tuổi chia sẻ thành thật về việc cô đã đặt cược vào tương lai của mình như thế nào. Một canh bạc với cuộc sống mà cô chắc chắn sẽ có lời: Sang Hàn Quốc làm việc và kiếm tiền gửi về cho gia đình.

Huyền cho biết cô nảy sinh ý tưởng đến Hàn Quốc khi cô mới 12 tuổi. Là chị cả trong gia đình có ba anh chị em, Huyền đã phải quán xuyến việc gia đình và chăm lo cho em trai và em gái, cũng như là người chăm sóc chính cho một người dì khuyết tật.

Việc gánh vác trách nhiệm gia đình không hẳn là do cô chọn. Mẹ cô làm việc sáu ngày một tuần tại một nhà máy may mặc còn bố cô làm việc trong ngành xây dựng tại thành phố Đà Nẵng, cách nhà khoảng 600km.

Bố mẹ Huyền đang làm mọi cách để kiếm đủ tiền đưa cô sang Hàn Quốc, với chi phí khoảng 300 triệu đồng , một khoản tiền cực kỳ lớn đối với một gia đình nông thôn.

Nhưng số tiền đó là khoản đầu tư cho các khoản lợi thu về trong tương lai trong một mô hình kinh doanh đang phát triển mạnh ở tỉnh Nghệ An.

"Chị có thấy cái nhà xập xệ uệ nhỏ phía kia không?" Huyền hỏi, chỉ tay về phía mấy ngôi nhà bên kia cánh đồng nhìn từ nhà cô.

"Nhà đấy đã có cái nhà đó rồi sau này xây cái nhà màu xanh bên cạnh", cô nói, chỉ vào một ngôi nhà hai tầng hiện đại với mái ngói màu xanh nổi bật giữa những ngôi nhà cũ kỹ, tồi tàn hơn.

"Em nhớ là bố của nhà đó [đã]đi châu Âu nhiều năm trước", Huyền cho Al Jazeera biết, được sự cho phép của mẹ cô. Em gái của Huyền ngồi cạnh, không nói gì, chăm chú lắng nghe chị gái mình.

Huyền biết nhiều người đã hỗ trợ kinh phí để cải tạo nhà cửa cho gia đình sau khi di cư sang Hàn Quốc lao động và gửi tiền về.

Bằng chứng là xung quanh toàn là những ngôi nhà mới hơn, lớn hơn được xây dựng bằng kiều hối của người lao động từ khắp nơi - từ Châu Âu và Úc đến Lào, Đài Loan, Nhật Bản và Hàn Quốc.

Chú họ của Huyền làm việc tại một công ty môi giới lao động hỗ trợ đưa lao động Việt Nam sang Hàn Quốc có thể giúp cô đạt được ước mơ của mình.

Người này có thể thu xếp toàn bộ giấy tờ cần thiết để xin thị thực Hàn Quốc, các lớp học tiếng Hàn và một công việc trong ngành dịch vụ cho Huyền.

“Em không sợ đi chui, chỉ sợ môi giới không đáng tin cậy”, cô nói, kể lại vụ việc đau lòng gần nhà cô ở Nghệ An vào ngày thi hài của các nạn nhân trong thảm kịch Essex được đưa về nhà.

Đối với Huyền, những gì xảy ra ở Essex là điều không bình thường.

Cô biết có ba người khác trong xã của mình đã đến châu Âu để tìm việc làm và gửi tiền về nhà.

Giờ đây, Huyền đã sẵn sàng rời khỏi huyện Yên Thành, cách nơi sinh của vị cha già dân tộc Hồ Chí Minh khoảng 90 phút lái xe.

Nghệ An luôn được đề cao trong lịch sử cách mạng Việt Nam, là nơi sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh, người đã lãnh đạo cuộc đấu tranh chống Pháp giành độc lập của đất nước và sau đó là cuộc đấu tranh với chính quyền miền Nam Việt Nam được quân đội Mỹ hậu thuẫn ở Sài Gòn khi đó.

Sau khi thắng Mỹ và thống nhất đất nước vào năm 1975, nền kinh tế Việt Nam đã phát triển mạnh mẽ trong những thập kỷ gần đây, mặc dù sự phát triển này không đồng đều.

Việc có ít cơ hội tại địa phương, bên cạnh đó lại có hệ thống những người môi giới lao động đã làm thay đổi cảnh quan ở Nghệ An - một tỉnh chủ yếu là đất nông nghiệp, nơi những ngôi nhà khiêm tốn như nhà Huyền nằm giữa những cánh đồng lúa rộng lớn và những kênh rạch nối liền kề nhau

Những người hành nghề môi giới thường xúc tiến quảng bá tại các trường trung học của tỉnh, giới thiệu việc làm ở nước ngoài cho số đông và các chương trình du học cho những người có khả năng chi trả.

Huyền cho biết môi giới nhắm vào học sinh năm cuối vì đó là thời điểm các em phải chọn giữa đại học hoặc xuất khẩu lao động. Các phương tiện truyền thông trong nước cũng đưa tin về xu hướng trong những năm gần đây của thanh niên ở nhiều làng ở Nghệ An và tỉnh lân cận Hà Tĩnh chỉ tốt nghiệp trung học để đi nước ngoài làm việc.

Nhưng việc xuất khẩu lao động đã và đang khiến các gia đình ở Nghệ An bị phân tán, khiến nhiều thế hệ phải suy ngẫm về cuộc sống của những người lao động ở nước ngoài và một số người phải khóc thương người thân sẽ không bao giờ trở về nhà nữa - chẳng hạn như gia đình của 21 thanh niên từ Nghệ An chết ngạt trong chiếc xe container ở Essex.

‘Không cần biết ngoại ngữ, thị thực dài hạn, thu nhập cao’

Có thể cảm nhận rõ ràng tác động của lao động di cư đối với Nghệ An tại thành phố Vinh.

Vinh, một thành phố hiện đại đang trên đà phát triển, có lĩnh vực thương mại và cơ sở hạ tầng dần bắt kịp các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM.Dù là một thành phố nhỏ, Vinh rất sôi động với các quán cà phê độc đáo, thu hút thế hệ Millennials (22 đến 35 tuổi) và Gen Z.Điều đáng chú ý là ô tô ở đây nhiều hơn xe máy, một hiện tượng hiếm thấy tại Việt Nam, đặc biệt ở một tỉnh có thu nhập bình quân đầu người thấp nhất, phần lớn nhờ vào kiều hối và sự giàu có từ các gia đình địa phương.

Kiều hối do người dân Nghệ An làm việc tại châu Á, châu Âu và Bắc Mỹ gửi về đã thúc đẩy kinh tế của tỉnh, nơi có 13 dự án đầu tư với tổng mức đầu tư hơn bảy nghìn tỷ đồng - tập trung vào các lĩnh vực du lịch và giải trí, giáo dục, sản xuất và bất động sản nhờ nguồn tiền do người Việt Nam làm việc ở nước ngoài gửi về. Tỉnh này cũng là nơi có các khu công nghiệp với nguồn đầu tư trực tiếp nước ngoài đáng kể.

Các công ty môi giới lao động trải rộng khắp thành phố Vinh, với những tấm biển quảng cáo về cơ hội đổi đời ở nước ngoài. Quảng cáo cũng rầm rộ trên mạng và tiếp cận khách hàng tiềm năng thông qua các nhóm kín và công khai cũng như các nhóm phương tiện truyền thông xã hội.

"Không cần biết tiếng, visa dài hạn, lương cao", là nội dung của một biển quảng cáo tuyển dụng việc làm tại Slovakia, hay "Tiệp Khắc cũ".

Một tình trạng phổ biến trong các gia đình ở Nghệ An là người già và trẻ nhỏ chăm sóc lẫn nhau trong khi những người trong độ tuổi lao động làm việc ở nước ngoài hoặc các thành phố khác ở trong nước. Người dân Nghệ An khá thoải mái trao đổi kinh nghiệm đi làm nước ngoài của họ, của các thành viên trong gia đình, người quen, và thường chỉ hướng đến xã Đô Thành , nơi được biết đến với cái tên "làng tỷ phú".

Ở Đô Thành, những biệt thự nguy nga với cổng sắt kiên cố được thiết kế tinh xảo chiếm ưu thế trong khu phố. Hàng chục ngôi nhà sang trọng, nơi các gia đình sở hữu nhiều xe ô tô nổi bật trong phong cảnh thôn quê ở xã này. . Hình ảnh tượng trưng cho thành công này đã giúp hình thành nên khát vọng đi xa đã ăn sâu vào tâm trí của thế hệ trẻ hơn như Huyền.

Một căn biệt thự 3 tầng màu trắng ở "làng tỷ phú" mà Al Jazeera nhìn thấy đập vào mắt khách đến trước cửa là cổng đúc hình sư tử. Một chiếc xe Lexus hạng sang đỗ trong sân, có giá bán lẻ tại Việt Nam khoảng 340.000 đô la Mỹ đối với xe mới, với biển số xe gồm năm số giống hệt nhau - một giá trị cộng thêm với mức phí không hề rẻ.

Một người sống trong căn nhà đó cho biết đó chỉ có một người anh trai đã và đang làm việc ở Anh nhiều năm.

Phạm Gia Ngân, người gốc Nghệ An hiện đang sống tại Hà Nội, giải thích rằng xây một căn nhà mới cho gia đình là ưu tiên của người dân trong tỉnh.

"Nó như thế này", Ngạn nói. "Bất cứ khi nào bọn anh [người Nghệ An] có tiền, bọn anh sẽ xây nhà trước tiên, trước khi làm bất cứ cái gì khác", anh nói với Al Jazeera.

Nhưng sự giàu có chạy từ Vinh đến Đô Thành đó không phải của chung.

Càng đi xa khỏi Vinh và "làng tỷ phú", khoảng cách giàu nghèo giữa thành phố và các thị trấn và xã của tỉnh càng trở nên rõ ràng hơn - nhiều thập kỷ sau khi chính phủ Việt Nam áp dụng chính sách thúc đẩy xuất khẩu lao động.

Chính sách ‘xuất khẩu lao động’ của Việt Nam

Năm 1980, trong bối cảnh thiếu hụt tài chính, chính quyền đã tích cực khuyến khích và đưa người Việt sang các quốc gia ''anh em'' trong Liên bang Xô viết thời đó theo diện lao động di cư.Chỉ sau năm năm su khi chiến tranh kết thúc, sáng kiến ​​này đã giúp giảm tình trạng thất nghiệp trong nước và mang lại nguồn kiều hối cho gia đình ở Việt Nam..

Gần ba thập kỷ sau, năm 2009, Thủ tướng Việt Nam khi đó là Nguyễn Tấn Dũng đã thực hiện chính sách "xuất khẩu lao động" được gọi là Chương trình 71, chú trọng vào xóa đói giảm nghèo tại 62 huyện thuộc 20 tỉnh, trong đó có Nghệ An.

Chính sách này đưa ra các hình thức khuyến khích, như các khoản vay lãi suất thấp và chương trình đào tạo do nhà nước tài trợ, nhằm tạo điều kiện cho người Việt Nam đi làm việc tại các quốc gia như Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc, Malaysia, Ma Cao, Ả Rập Xê Út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất.

Phần lớn người lao động di cư đến từ miền bắc và khu vực bắc trung bộ - trong đó có Nghệ An, và theo báo cáo của tỉnh Nghệ An ,vào tháng 3, lượng kiều hối do người của tỉnh làm việc theo hợp đồng ở nước ngoài mang lại cho tỉnh này là khoảng nửa tỷ đô la Mỹ mỗi năm.

Dòng tiền vào như vậy đã góp phần đưa Việt Nam lên vị trí thứ 10 trong số các quốc gia nhận kiều hối lớn nhất thế giới.

Theo một nghiên cứu của Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM), trong năm năm liên tiếp tính đến năm 2016, Nghệ An đã cử nhiều lao động di cư ra nước ngoài hơn bất kỳ địa phương nào khác tại Việt Nam.

Tuy nhiên, báo cáo của IOM cũng chỉ ra rằng những lỗ hổng trong giám sát quy định đối với các cơ quan tuyển dụng lao động, cùng với việc thực thi pháp luật hành chính và hình sự còn hạn chế, đã tạo điều kiện cho các hoạt động tuyển dụng phi đạo đức phát triển mạnh, đẩy người lao động di cư vào nguy cơ bị cưỡng bức lao động và buôn bán người.Trần Minh Khánh đã trực tiếp nếm trải điều này.

Người đàn ông gốc Nghệ An 34 tuổi này là một trong số khoảng 500 người lao động trong vụ việc ngược đãi lao động di cư đáng chú ý tại Serbia năm 2021, thu hút sự quan tâm của giới truyền thông quốc tế.

Được thuê tuyển làm việc tại Serbia để xây dựng một nhà máy sản xuất lốp xe cho một tập đoàn Trung Quốc, nhóm lao động này đã bị tịch thu hộ chiếu và thường xuyên không được trả lương trong khi phải làm việc nhiều giờ trong điều kiện lạnh giá và sống trong những căn nhà trọ tồi tàn.

Một số người lao động được đưa đến Serbia được cho là đã bị lừa trả hàng nghìn đô la cho môi giới với lời hứa lương cao và điều kiện làm việc tốt.

Sau khi tình trạng của họ được đưa tin trên truyền thông và các nhà hoạt động nhân quyền đứng ra bảo vệ họ, sức ép ngày càng tăng buộc chính quyền Serbia phải hành động, Khánh kể, anh và những người khác đã được trả lại hộ chiếu và khoản lương bị nợ và nhiều người đã được về Việt Nam.

Nhưng Khánh chọn ở lại.

Anh và những người khác tiếp tục xây dựng nhà máy mặc cho điều kiện làm việc tồi tệ, mùa đông lạnh cóng ở Serbia và những ngày bị ngược đãi và đình công sau đó.

Khánh muốn trả hết khoản nợ mà anh đã vay mượn để chi trả cho chuyến đi đến Serbia, và mặc dù tình hình tồi tệ, anh vẫn cần phải tiết kiệm số tiền mình kiếm được.

“Kiểu như mình chẳng còn gì để mất. [Anh] kiếm một ít tiền để gửi về cho gia đình. Anh không hối hận nếu anh chết ở đất lạ”, anh kể lại quyết định ở lại của mình.

Serbia đã dạy anh những kỹ năng quý giá trong lĩnh vực xây dựng, anh chia sẻ với Al Jazeera Phú Quốc, nơi anh đến làm việctừ cuối năm ngoái.

Làm việc ở Serbia không giúp anh giàu có, và cho đến thời điểm phỏng vấn cho bài viết này,g, Khánh vẫn chưa về thăm Nghệ An.

“Anh sợ mọi người [ở quê] coi thường”, anh giải thích.

“Người ta lời ra tiếng vào, 'Ồ, tao biết một thằng đã đi nước ngoài làm việc vài năm, và nó đã mua được cái này cái kia. Mày cũng đã đi nước ngoài, nhưng mày trở về tay không'", anh nói.

“Miệng lưỡi của người ta cay nghiệt lắm”, anh nói thêm.

Giữa hợp pháp và bất hợp pháp

Mặc dù nhiều người rời Nghệ An để làm việc khắp thế giới thông qua các con đường chính thức - qua dịch vụ môi giới hoặc mạng lưới của riêng họ - nhiều người cũng chia sẻ công khai về ý định di cư và làm việc bất hợp pháp ở nước ngoài.

Một số người đã kể với Al Jazeera về những người họ biết đã làm như vậy.

Lộ trình của họ ban đầu là nhập cảnh vào các quốc gia với tư cách là khách du lịch hoặc khai báo mục đích là thăm người thân hoặc, trong những trường hợp cực đoan hơn, thông qua kết hôn giả.

Khi đã đến điểm đến theo dự định, họ ở lại theo diện lao động không có giấy tờ hợp thức.

Một số người cũng bị đẩy vào con đường làm việc bất hợp pháp do hoàn cảnh nằm ngoài tầm kiểm soát của họ, chẳng hạn như trường hợp của Nhật Tiến.

Qua Hàn Quốc để học tiếng, Tiến, 39 tuổi, chẳng còn gì ngoài việc ôm nợ khi trường mà anh theo học ở Busan phá sản.

Mặc dù thị thực du học không cho phép anh làm việc toàn thời gian, Tiến quyết định đi làm và kiếm tiền để trả số tiền 300 triệu đồng ) đi vay. Đó là một khoản tiền rất lớn vào năm 2005.

“Anh lo là nếu về nước sớm, anh sẽ thành gánh nặng cho gia đình”, anh nói với Al Jazeera.

Khi tìm được việc làm thợ sơn tại một nhà máy ở Hàn Quốc, Tiến đã kịp trả hết nợ trước khi bị các đồng nghiệp người Hàn Quốc tố cáo với cảnh sát, dẫn đến việc anh bị trục xuất về Việt Nam. “Anh phải đánh cược”, anh nói về những rủi ro mà anh phải chấp nhận khi làm việc bất hợp pháp ở Hàn Quốc.

Những gì kiếm được có thể lý giải vì sao, chín năm sau, Tiến lại thử vận ​​may ở nước ngoài, lần này là thợ cơ khí ở Nhật Bản.

Đến đất nước này một cách hợp pháp và được một công ty Nhật Bản tại địa phương bảo lãnh, Tiến đã chứng kiến ​​nhiều người Việt bỏ việc đã ký hợp đồng để tìm việc ở nơi khác, rồi sau đó ở lại quá hạn thị thực.

Anh giải thích rằng việc mức lương thấp, không được trả khi làm thêm giờ, chủ khó tính, công thêm việc môi giới trích phần trăm tiền lương hàng tháng của người lao động, tất cả đều góp phần khiến họ rời các công ty bảo lãnh của họ để tìm kiếm cơ hội tốt hơn theo diện lao động bất hợp pháp tại Nhật Bản.

“Mấy môi giới trích một khoản hoa hồng từ tiền lương của người lao động hàng tháng. Rất nhiều lao động đã bỏ [hợp đồng của họ] vì kiếm được nhiều tiền hơn ở chỗ khác”.

Ngoài ra, còn có những người chọn làm việc bất hợp pháp ở nước ngoài và tham gia vào các hoạt động kinh doanh trái phép, chẳng hạn như trồng cần sa ở Anh.

Trồng cần sa

Theo một nghiên cứu năm 2019 về người Việt di cư không có giấy tờ hợp thức ở châu Âu, trồng cần sa ở Anh đã trở thành một ngành nghề phổ biến đối với người lao động di cư.

Kể từ khoảng giữa những năm 1990, các băng nhóm tội phạm người Việt đã trở thành chuyên gia trồng cần sa ở thành phố Vancouver,Canada.

Khi chính phủ Anh chuyển cần sa từ loại B thành loại C năm 2004 và giảm nhẹ hình phạt gắn với loại cây này - các băng nhóm người Việt đã chuyển hoạt động từ Canada và nhanh chóng trở thành những ông trùm trong ngành kinh doanh cần sa của Anh, sau khi tìm ra cách biến những căn nhà lớn thành các trang trại cần sa bí mật ở các khu vực thành thị.

Theo một bài báo năm 2020 trên tạp chí Rà soát Di cư Cưỡng bức (Forced Migration Review), các băng nhóm tội phạm có tổ chức do người Việt cầm đầu cũng đã biến Việt Nam trở thành quốc gia nguồn hàng đầu về hoạt động buôn lậu và buôn người vào châu Âu.

Các băng nhóm sử dụng khoản nợ của những người tham gia các chuyến đi này như một công cụ đòn bẩy để kiểm soát những di cư, buộc họ phải làm việc trong những điều kiện bị bóc lột.

Nguyễn Minh Nhật, người gốc Nghệ An, cho Al Jazeera biết việc anh đang cân nhắc làm việc tại một trang trại cần sa ở Anh, một cơ hội anh mô tả là "khoản đầu tư dài hạn".

Anh đã nói chuyện với nhiều môi giới, họ nói rằng họ có thể sắp xếp để anh nhập cảnh vào Anh thông qua nhiều kênh không hợp thức. Là một tài xế lái thuê và có bằng đại học, Nhật nói với Al Jazeera rằng anh quan tâm đến công việc bất hợp pháp vì lợi nhuận tiềm năng.

“Nhiều người bạn của anh ở Nghệ An đã làm trong trại cần sa. Chưa thấy ai nói về tác hại hay nguy hiểm”, Nhật, người cho là vụ việc 39 người Việt Nam tử vong ở Essex là một “trường hợp hiếm hoi”, cho biết.

“Môi giới thường lo đưa người đến điểm cuối cùng”, Nhật nói.

“Nó có thể tư vấn cho em, nhưng nó không tìm việc cho em. Cái đấy còn tùy vào em ở Anh”.

Bị bắt hoặc bị cướp bởi các băng nhóm tội phạm khác là một rủi ro khi trồng cần sa, nhưng cái lợi mình có được là xứng đáng, anh nói.

Nhật giải thích rằng các công ty môi giới lao động thương mại không cung cấp dịch vụ làm việc bất hợp pháp ở nước ngoài, nhưng có một số công ty cung cấp thông tin và kết nối như một "dịch vụ ngầm".

Khi Al Jazeera tìm đến một địa chỉ ở thành phố Vinh, Nghệ An, nơi Nhật cho biết là là công ty môi giới lao động liên quan đến việc trồng cần sa ở Vương quốc Anh, phóng viên chỉ thấy một ngôi nhà xuống cấp không có biển hiệu kinh doanh rõ ràng ngoài một tờ giấy ghi chú dán ở lối vào có nội dung: "Để giày đúng nơi quy định".

Chấp nhận rủi ro lớn để có cơ hội thay đổi địa vị xã hội

Theo một nghiên cứu năm 2022 của Chung Phạm, một nhà nghiên cứu của tổ chức từ thiện Locate International có trụ sở tại Anh, Nghệ An và Hà Tĩnh là hai tỉnh chiếm phần lớn người Việt Nam làm việc bất hợp pháp hoặc sống như những lao động không có giấy tờ hợp thức tại Vương quốc Anh.

Phần lớn những người đã thiệt mạng ở Essex năm 2019 đến từ hai tỉnh này và phần đông trong số họ - 21 người - đến từ Nghệ An.

Theo nghiên cứu, hai khu vực này cũng là nơi có một số lượng lớn các công ty môi giới lao động không có giấy phép đã quảng cáo câu chuyện đi nước ngoài bằng thành công của một số ít người lao động đã trở nên giàu có từ việc đi làm bất hợp pháp ở nước ngoài.

Theo Lương Thanh Hải, nhà tội phạm học và nghiên cứu viên tại Đại học Queensland, Úc, một số công ty tuyển dụng không có giấy phép đang hoạt động và tổ chức các tuyến đường bất hợp pháp vào Vương quốc Anh từng là nạn nhân của nạn buôn người hoặc đã từng bị tù giam tại Vương quốc Anh. Thông tin này được đưa ra sau khi ông thực hiện một loạt cuộc phỏng vấn với các thành viên gia đình của những người môi giới bị bắt, bao gồm cả người thân của một số nạn nhân đã thiệt mạng trong thảm kịch Essex.

Hải, cũng là người Nghệ An, cho biết những môi giới có kiến ​​thức và kinh nghiệm thực tế về buôn lậu và mạng lưới tội phạm là “một mắt xích quan trọng” trong chuỗi tuyển dụng đưa người Việt đến Vương quốc Anh và Úc để làm việc bất hợp pháp, bao gồm cả làm việc tại các trang trại cần sa.

Hải cho biết, một số lao động di cư về nước với kinh nghiệm về các tuyến đường buôn lậu đã khởi xướng việc buôn lậu cho những người khác hoặc bị các kẻ môi giới tiếp cận để tìm cách hợp tác trong các hoạt động buôn lậu trong tương lai.

Họ không có ý định trở thành kẻ buôn người hay buôn lậu, Hải cho biết. Nhưng sau khi trở thành nạn nhân buôn người và mắc nợ khi kế hoạch di cư thất bại, họ tìm cách bù đắp tổn thất bằng mọi cách có thể.

“Những người này là những người đầu tư vào chuyến đi, nhưng thất bại, và bị trục xuất và trở về với một khoản nợ lớn”, anh nói.

“Vì vậy, họ phải làm cái gì đó lớn bằng cách trực tiếp tham gia [vào các mạng lưới buôn lậu].”

Theo ước tính, có khoảng 20.000 đến 70.000 người Việt Nam không có giấy tờ hợp thức ở Anh, phần đông trong số họ làm việc cho các chủ lao động người Việt tại các tiệm làm móng, nhà hàng hoặc trang trại cần sa, Seb Rumsby, giảng viên Đại học Queen Mary London cho biết.

Khi nghiên cứu về người Việt di cư không có giấy tờ hợp thức ở Vương quốc Anh, Rumsby nhận thấy đa số là người Nghệ An làm việc tại các tiệm làm móng trong thời gian ông nghiên cứu tại Coventry, một thành phố nhỏ ở miền trung nước Anh.

“Vấn đề cơ bản là bạn có thể làm việc trong tiệm làm móng ở Vương quốc Anh với mức lương thấp hơn nhiều so với mức lương tối thiểu nhưng vẫn kiếm được nhiều hơn nhiều so với khi bạn ở Nghệ An”, Rumsby cho Al Jazeera biết.

“Chính phủ chỉ đổ lỗi cho những kẻ buôn lậu và buôn người, nói rằng tất cả là lỗi của những kẻ buôn người độc ác này, và điều này chỉ gây sao lãng hoặc bỏ qua những lý do và động lực thực sự… phần lớn là kinh tế”, ông giải thích.

"Sự mất cân bằng trong chênh lệch giữa mức lương của người Việt Nam và người Anh sẽ không sớm thay đổi”, ông nói thêm.

Dựa trên các cuộc phỏng vấn với người dân Nghệ An, dòng người Việt Nam sẵn sàng mạo hiểm đối mặt với nguy cơ bị đưa trái phép vào Vương quốc Anh và các quốc gia khác dường như sẽ chưa sớm thay đổi.Với họ, cơ hội thay đổi địa vị xã hội đáng để mạo hiểm đi nước ngoài hợp pháp hoặc bất hợp pháp.

Khánh, người từng là lao động tại Serbia, nói với Al Jazeera anh cũng đã cố ‘’vượt biên’’ vào các quốc gia khác.

Cảm thấy thất vọng vì bị đối xử tồi tệ ở Serbia, được sự giúp đỡ của một số môi giới, anh và một số đồng nghiệp người Việt thử vượt biên vào Đức không có giấy tờ và thất bại.

Cảnh sát Đức bắt họ trước khi họ kịp vượt biên, đánh họ một trận và trục xuất họ về Serbia, anh kể.

Trở lại Việt Nam, Khánh lại làm công nhân xây dựng vào ban ngày và học tiếng Anh vào ban đêm vì anh đang có kế hoạch thử sức làm việc ở nước ngoài một lần nữa. Lần này là ở Úc, nơi anh muốn được đào tạo để trở thành một chuyên gia vật lý trị liệu phục hồi chức năng.

Anh kể với Al Jazeera rằng người dân Nghệ An nổi tiếng là những người có chí tiến thủ, chăm chỉ học hành để tiến bộ trong cuộc sống.

Nhưng một số người sẽ phải làm việc vất vả hơn những người khác, anh nói.

“Ở quê anh, trình độ học vấn thấp. Thêm nữa là nếu bố mẹ bạn xuất thân tầng lớp thấp trong xã hội và thu nhập thấp, con cái rất khó vươn lên”, Khanh nói.

Đó là lý do vì sao anh cố gắng kiếm thêm một ít tiền để có thể học tiếng Anh, học một nghề mới và hy vọng giúp các thế hệ tương lai trong gia đình có điểm xuất phát tốt hơn .

Như Khánh nói, anh muốn “vươn lên, cho chính mình và cho thế hệ tiếp theo”.

---

© Sen Nguyen

© Sen Nguyen