Từ giáo dục đến việc làm: Vì sao hỗ trợ phát triển nghề nghiệp quan trọng với thanh niên Việt Nam?

Hà Nội, Việt Nam - Chúng tôi gặp Thảo (tên nhân vật đã được thay đổi để đảm bảo quyền riêng tư) tại một sự kiện của ILO. Thảo 27 tuổi, hơi trầm tính nhưng sâu sắc. Năm năm trước, Thảo tốt nghiệp loại xuất sắc từ một trong những trường đại học hàng đầu của Việt Nam. Gia đình tự hào, thầy cô đánh giá cao, và Thảo tin rằng mình đã sẵn sàng bắt đầu một sự nghiệp đầy ý nghĩa.

Thế nhưng đến nay, Thảo vẫn đang loay hoay tìm kiếm, không chỉ một công việc, mà là một hướng đi rõ ràng hơn cho cuộc sống của mình.

“Em từng nghĩ ngành truyền thông hợp với mình,” Thảo chia sẻ. “Nhưng thực tế lại rất khác. Làm việc đến khuya, các sự kiện căng thẳng, công việc yêu cầu cao và cần nhiều kỹ năng mới. Em không lường trước được điều đó và cũng không chuẩn bị. Có lúc em phải tìm đến hỗ trợ tâm lý.”

Câu chuyện của Thảo không phải là trường hợp cá biệt. Tại Việt Nam, hàng ngàn sinh viên mới tốt nghiệp đang loay hoay trong một thị trường lao động thay đổi nhanh hơn so với hệ thống giáo dục và đào tạo. Theo số liệu từ Cục Thống kê, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên (15–24 tuổi) quý 2 năm 2025 là 8,19 % – cao hơn 3 lần so với tỷ lệ thất nghiệp chung. Đáng lo ngại hơn, có tới 1,35 triệu thanh niên trong độ tuổi này (chiếm 10,1% tổng số thanh niên), không có việc làm, không tham gia học tập và đào tạo (NEET), trong đó nữ thanh niên trong nhóm này cao hơn so với nam thanh niên.

Ngay cả với những người đã có việc làm, nhiều lao động trẻ, đặc biệt là những người ở giai đoạn đầu sự nghiệp, đang làm việc trong khu vực phi chính thức và thiếu ổn định, với mức lương thấp, thời gian làm thêm kéo dài, ít hoặc không tiếp cận các chế độ an sinh xã hội, và thiếu cơ hội phát triển nghề nghiệp.

Thảo đã thử làm nhiều công việc khác nhau, từ văn phòng, làm bánh, làm gốm, cho đến xem bài tarot. “Lương thì thấp, không có bảo hiểm xã hội. Em không biết phải tiếp tục như thế nào,” Thảo chia sẻ. Ngập ngừng một chút, Thảo nói nhỏ: “Tiếng Anh của em không đủ tốt để xin được việc tốt hơn. Đây cũng là một rào cản lớn đối với em.”

© ILO/Linh Pham

© ILO/Linh Pham

Cơ hội và thách thức từ việc làm xanh và việc làm số

Việt Nam đang trong quá trình chuyển mình mạnh mẽ. Cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050 cùng với tốc độ số hóa nhanh chóng trong các ngành công nghiệp đang làm thay đổi diện mạo thị trường lao động. Những việc làm xanh trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, nông nghiệp và sản xuất bền vững, hay việc làm số như phân tích dữ liệu, phát triển phần mềm và thương mại điện tử, đang dần trở thành xu hướng.

Thế nhưng với những người trẻ như Thảo, những cơ hội này vẫn còn khá xa vời.

“Em có nghe nói về việc làm xanh và việc làm số,” Thảo chia sẻ. “Nhưng em không biết bắt đầu từ đâu. Em không học công nghệ hay kỹ thuật.”

Theo Ngân hàng Thế giới, vào năm 2021, việc làm xanh hiện chỉ chiếm 3,6% tổng số việc làm tại Việt Nam. Dù con số này được kỳ vọng sẽ tăng, phần lớn các vị trí đều yêu cầu kỹ năng chuyên môn hoặc đào tạo kỹ thuật. Trong khi đó, tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ (Quý 2 năm 2025) chỉ chiếm 29,1% lực lượng lao động. Mặc dù số lượng thanh niên theo học các ngành STEM (Khoa học, Công nghệ, Kỹ thuật, Toán học) đang tăng lên, nhưng con số này vẫn còn khá khiêm tốn. Đồng thời, cơ hội nâng cao kỹ năng, đặc biệt với những người không học ngành STEM, vẫn còn hạn chế, khiến nhiều bạn trẻ gặp nhiều thách thức trong tiếp cận các việc làm mới trong nền kinh tế xanh và số.

Phát triển nghề nghiệp: Nhu cầu ngày càng cấp thiết

Câu chuyện của Thảo phản ánh thực tế phổ biến: nhiều bạn trẻ thiếu sự hỗ trợ bài bản trong định hướng nghề nghiệp. Dù các trường đại học cung cấp nền tảng kiến thức học thuật, nhưng không ít sinh viên ra trường vẫn còn thiếu kỹ năng thực tiễn, định hướng rõ ràng và trải nghiệm cần thiết để đưa ra lựa chọn nghề nghiệp phù hợp.

Nếu được triển khai hiệu quả, các dịch vụ hỗ trợ phát triển nghề nghiệp có lồng ghép giới có thể đóng vai trò quan trọng giúp sinh viên xác định hướng đi phù hợp, tìm được công việc thỏa đáng và có ý nghĩa, đồng thời hỗ trợ họ vượt qua giai đoạn chuyển tiếp vào thị trường lao động một cách thành công. Tuy nhiên, hiện vẫn còn nhiều bạn trẻ sau khi tốt nghiệp chưa có cơ hội nhận được tư vấn nghề nghiệp cá nhân hóa hoặc chưa có lộ trình rõ ràng để tiếp cận các ngành nghề mới đang phát triển nhanh chóng.

“Em từng nghĩ chỉ cần học giỏi là sẽ có việc tốt,” Thảo chia sẻ. “Nhưng khi bắt đầu đi làm, em mới nhận ra mình không thực sự phù hợp với ngành truyền thông. Em cần chuẩn bị nhiều hơn rất nhiều so với những gì mình tưởng.”

© ILO/Linh Pham

© ILO/Linh Pham

Hướng đi phía trước

Để hỗ trợ thanh niên hiệu quả hơn, Việt Nam có thể tăng cường hoạt động hướng nghiệp có chất lượng trong hệ thống giáo dục và đào tạo thông qua đội ngũ tư vấn được đào tạo bài bản, đẩy mạnh hợp tác với doanh nghiệp, mở rộng khả năng tiếp cận thông tin thị trường lao động, đồng thời thúc đẩy các hình thức học tập tại nơi làm việc như thực tập và tập nghề. Nâng cao chất lượng các trung tâm dịch vụ việc làm công cũng rất quan trọng, đòi hỏi cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao năng lực đội ngũ nhân sự, và tăng cường phối hợp giữa các bên liên quan để cung cấp dịch vụ thân thiện, dễ tiếp cận cho thanh niên.

Song song với cải thiện hệ thống phát triển nghề nghiệp, đầu tư tạo ra các cơ hội việc làm thỏa đáng trong nền kinh tế xanh và số là yếu tố then chốt để đáp ứng kỳ vọng của thanh niên, đồng thời, hiện thực hóa các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Điều này đòi hỏi các chính sách hỗ trợ phù hợp cho doanh nghiệp, thúc đẩy hợp tác công – tư trong đào tạo, và hỗ trợ khởi nghiệp cho thanh niên. Rộng hơn, cần có các dịch vụ thị trường lao động tích hợp để mở rộng cơ hội tiếp cận việc làm năng suất, thỏa đáng và xanh.

Luật Việc làm sửa đổi gần đây được Quốc hội Việt Nam thông qua, đánh dấu một bước tiến quan trọng với việc bổ sung các quy định hướng tới thanh niên về tạo việc làm, phát triển kỹ năng, thông tin thị trường lao động, dịch vụ việc làm và bảo hiểm thất nghiệp. Giải quyết các thách thức về việc làm cho thanh niên đòi hỏi việc thực thi hiệu quả các chính sách bao trùm, lồng ghép giới, cùng với các công cụ thực tiễn nhằm thúc đẩy tạo việc làm và hỗ trợ quá trình chuyển tiếp từ nhà trường đến nơi làm việc cũng như các giai đoạn chuyển đổi khác trong thị trường lao động.

Dù gặp không ít trở ngại, Thảo vẫn không bỏ cuộc. Hiện Thảo đang theo học các khóa tiếng Anh và “nghệ thuật” kể chuyện thời công nghệ số, xoay quanh chủ đề biến đổi khí hậu. “Em vẫn tin rằng mình sẽ tìm được con đường phù hợp,” Thảo nói, ánh mắt ánh lên sự tự tin.

Khi Việt Nam hướng tới một tương lai xanh và số, xây dựng hệ thống hỗ trợ nghề nghiệp và các dịch vụ thị trường lao động tích hợp, bao trùm và có tầm nhìn đóng vai trò quan trọng, để trao cho những người trẻ như Thảo công cụ và định hướng kịp thời, không chỉ để thích nghi, mà còn để phát triển và dẫn dắt quá trình chuyển đổi này.