Ưu đãi kém hấp dẫn khiến hộ kinh doanh tại Việt Nam không đăng ký

HA NOI (ILO News) - Mặc dù có vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, các hộ kinh doanh vẫn được phân loại là thuộc khu vực phi chính thức. Báo cáo mới của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cho thấy họ gặp phải nhiều thách thức trong hoạt động do tình trạng pháp lý không rõ ràng.

Theo báo cáo “Xác định địa vị pháp lý của hộ kinh doanh tại Việt Nam” của ILO, khu vực kinh tế cá thể (bao gồm hộ kinh doanh và các thực thể kinh tế cá thể khác) hiện đang đóng góp khoảng 30% GDP hàng năm của Việt Nam.

Năm 2021, số việc làm trong khu vực hộ kinh doanh là 8,49 triệu người.

Việt Nam có khoảng 5 triệu hộ kinh doanh vào cuối năm 2021. Tuy nhiên, theo phòng đăng ký kinh doanh thuộc UBND cấp huyện và cơ quan thuế, chỉ có 1,7 triệu doanh nghiệp đăng ký và thực hiện nghĩa vụ thuế, đóng góp khoảng 1,6% cho ngân sách Nhà nước. Điều này có nghĩa là 3,3 triệu hộ kinh doanh vẫn chưa được đăng ký.

Hệ thống pháp luật hiện hành thiếu khuôn khổ để xác định khái niệm hộ kinh doanh hoặc tình trạng pháp lý của họ.

Hộ kinh doanh “không mặn mà” chuyển đổi thành doanh nghiệp tư nhân

Trong cuộc khảo sát trực tuyến năm 2023, phần lớn các doanh nghiệp chuyển đổi từ hộ kinh doanh đã chọn đăng ký thành công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên (TNHHMTV). Các doanh nghiệp này chiếm 60,5% trong số 100 hộ kinh doanh và doanh nghiệp được khảo sát tại các thành phố lớn như Hà Nội, TP HCM, Hải Phòng và Cần Thơ.

Lý do chính cho sự lựa chọn này là mô hình công ty TNHHMTV dễ quản lý, phù hợp với quy mô kinh doanh và đáp ứng được nhu cầu hoạt động của các doanh nghiệp nói trên.

Khi được hỏi tại sao không đăng ký thành doanh nghiệp tư nhân, 36,7% số người được hỏi cho biết họ không hiểu bản chất và các quy định quản lý doanh nghiệp tư nhân.

Đây là một trong nhiều yếu tố cản trở việc chính thức hóa các hộ kinh doanh.

Trên thực tế, một số hộ kinh doanh muốn mở rộng quy mô đã chuyển sang hình thức doanh nghiệp tư nhân. 50% số người được hỏi cho biết họ muốn thiết lập tư cách pháp nhân để thực hiện các giao dịch và phát triển lên cấp độ cao hơn và quy mô lớn hơn.

Họ đề xuất các nhà hoạch định chính sách cần đưa ra các quy định rõ ràng và dễ hiểu để khuyến khích chuyển đổi các hộ kinh doanh thành doanh nghiệp chính thức.

Dựa trên phân tích dữ liệu từ Bộ Kế hoạch và Đầu tư, trong số 4.185 hộ kinh doanh chuyển đổi thành doanh nghiệp trong giai đoạn 2018-2022, 77% lựa chọn trở thành công ty TNHHMTV, chỉ có 2% lựa chọn đăng ký thành doanh nghiệp tư nhân.

Những bất lợi khi duy trì hình thức hộ kinh doanh

Cũng theo khảo sát nói trên, thách thức lớn nhất mà các hộ kinh doanh phải đối mặt là khó khăn trong việc huy động vốn từ các nhà đầu tư khác, với 71,4% người tham gia trả lời.

Họ cũng không đủ điều kiện vay vốn vì hộ kinh doanh không có tư cách pháp lý, gây khó khăn trong giao dịch và cản trở việc đăng ký chính thức một địa điểm kinh doanh khác.

Xét về phạm vi hoạt động, các hộ kinh doanh bị hạn chế cơ hội trong việc tiếp cận các thị trường lớn, thị trường quốc tế để mở rộng hoạt động.

Hầu hết các hộ kinh doanh được khảo sát có vốn từ 500 triệu VND (20.000 USD) trở xuống (66,7%) và đang trong năm hoạt động đầu tiên hoặc thứ hai (44,4%). Tất cả đều có ít hơn 10 nhân sự.

Cần thiết lập khung pháp lý riêng

Nhóm tác giả báo cáo của ILO khuyến nghị Việt Nam nên xây dựng khung pháp lý riêng cho mô hình doanh nghiệp cá thể, để tạo điều kiện thuận lợi cho việc chuyển đổi và chính thức hóa các hộ kinh doanh.

Báo cáo đề xuất hai phương án: hoặc sửa đổi Luật Doanh nghiệp để tạo hành lang pháp lý ngay trong luật này dành cho doanh nghiệp cá thể, hoặc là xây dựng Luật Kinh doanh Cá thể.

“Sửa đổi Luật Doanh nghiệp là phương án tối ưu nhất trong bối cảnh hiện nay ở Việt Nam”, nhóm tác giả nhấn mạnh.